News @ M-Media

Tag: muslim scientist

  • ေလေၾကာင္းပ်ံသန္းမႈ – ယေန႔တုိင္ရွင္က်န္ေနသည့္ မြတ္စလင္တုိ႔၏ အေမြအႏွစ္မ်ား (၆၂)

    ေလေၾကာင္းပ်ံသန္းမႈ – ယေန႔တုိင္ရွင္က်န္ေနသည့္ မြတ္စလင္တုိ႔၏ အေမြအႏွစ္မ်ား (၆၂)

    ဒီဇင္ဘာ ၂၉၊ ၂၀၁၇
    M-Media

    ရာဇာ တင္ဆက္သည္

    (အပတ္စဥ္ ေသာၾကာေန႔တုိင္း ေဖာ္ျပသြားပါမည္)

    မြတ္စလင္ပညာရွင္ႀကီး အစ္ဗေန႔ ဖီရ္နက္စ္၏ ပ်ံသန္းမႈ

    ေကာင္းကင္ေပၚမွာ ပ်ံ၀ဲဖုိ႔ဆုိတဲ့ စိတ္ကူးဟာ လူသားေတြအေပၚ ႏွစ္ေထာင္းေပါင္းမ်ားစြာ စုိးမုိးခဲ့ၿပီး စိန္ေခၚမႈတစ္ခုလည္း ျဖစ္ခဲ့ပါတယ္။ ေရွးေဟာင္းအီဂ်စ္လူမ်ိဳးေတြဟာ ဖာ႐ုိဘုရင္ေတြ အေတာင္နဲ႔ ပ်ံသန္းတဲ့ပံုေတြကုိ ေရးဆြဲၿပီး ပ်ံသန္းခ်င္တဲ့ သူတုိ႔ရဲ႕ စိတ္ဆႏၵကုိ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီေတြနဲ႔ ေဖာ္ျပခဲ့ၾကပါတယ္။ တ႐ုတ္ေတြ၊ ဂရိေတြနဲ႔ ပါရွန္ေတြမွာလည္း ပ်ံသန္းမႈနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့ ရာဇ၀င္ေတြ၊ ဒ႑ာရီေတြ ရွိၾကပါတယ္။

    အဲဒီအထဲက အေက်ာ္ၾကားဆံုး ပံုျပင္တစ္ခုကေတာ့ သကၠရာဇ္ ၁၀၀၀ ေလာက္မွာ ေရးသားခဲ့တဲ့ အလ္-ဖီရ္ေဒါင္စီ (Al-Firdawsi) ရဲ႕ Book of Kings (ရွင္ဘုရင္မ်ားအေၾကာင္း) စာအုပ္မွာ ေဖာ္ျပထားပါတယ္။ အဲဒါကေတာ့ ပါရွန္ဘုရင္ ကုိင္ေကာင္၀က္စ္ (Kai Kawus) ဟာ နတ္ဘံုနတ္နန္းကို သြားေရာက္ဖုိ႔ အႀကံရလာတာေၾကာင့္ သူ႕ရဲ႕ ပလႅင္ကုိ ပ်ံသန္းမယ့္ယာဥ္အျဖစ္ အသြင္ေျပာင္းခဲ့တယ္ဆုိတာပါ။ ပလႅင္ရဲ႕ ေလးဘက္ေလးလံမွာ တုိင္ေလးခုကုိ ေထာင္ၿပီး အသားတုန္းေတြတင္ကာ အလြန္ဆာေလာင္ေနတဲ့ သိန္းငွက္ေတြကုိ တုိင္ရဲ႕ေအာက္ေျခမွာ သံႀကိဳးနဲ႔ခ်ည္ထားပါတယ္။ သိန္းငွက္ေတြက အသားတုံးကုိရဖုိ႔ ပ်ံတက္ရင္ ပလႅင္ပါ ေလေပၚပ်ံေအာင္ ရည္ရြယ္တာျဖစ္ၿပီး ငွက္ေတြ ေမာပန္းလာရင္ေတာ့ ပလႅင္ပ်ံႀကီးလည္း ပ်က္က်မွာ အေသအခ်ာပါပဲ။

    အစၥလာမ္မတုိင္ခင္ အာရပ္ေတြရဲ႕ဒ႑ာရီမွာလည္း မုိးေပၚပ်ံတဲ့ ေမွာ္ဆရာေတြအေၾကာင္း၊ ငွက္ေတြအေၾကာင္း၊ တန္ခုိးရွင္ေတြအေၾကာင္း၊ နတ္သားေတြအေၾကာင္း ပံုျပင္ေတြ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ရွိခဲ့ပါတယ္။ မြတ္စလင္ေတြအတြက္ ပ်ံသန္းျခင္းဆုိတာ နာမ္ပုိင္းဆုိင္ရာ အဆင့္အတန္းတစ္ခုပါ။ အက်င့္သီလ စင္ၾကယ္စြာေနထုိင္ကာ အခ်ိန္အတုိင္းအတာတစ္ခုအထိ တရားအားထုတ္ က်င့္ႀကံၿပီးတဲ့ေနာက္ ဒီအဆင့္အတန္းကုိ ရရွိကာ မုိးေပၚပ်ံတက္ႏုိင္တာ ျဖစ္ပါတယ္။

    တကယ္ ေလေပၚမွာပ်ံႏုိင္တဲ့ စက္တစ္ခုကို စတင္တည္ေဆာက္ကာ ပ်ံသန္းျပခဲဲ့တဲ့ ပထမဆံုး မြတ္စလင္က ၉ ရာစု ေကာ္ဒုိဘာက အဘတ္စ္ အစ္ဗေန႔ ဖီရ္နက္စ္ (Abbas ibn Firnas) ျဖစ္ပါတယ္။ သူဟာ ပ်ံသန္းမႈကုိ ပထမဆံုးလုပ္တဲ့ လူသားလည္း ျဖစ္ပါတယ္။ ဖီရ္နက္စ္ဟာ သူ႕ေခတ္ သူ႕အခါက စြယ္စံုရ ပညာရွင္တစ္ဦး ျဖစ္ၿပီး၊ ထင္ရွားတဲ့ ကဗ်ာဆရာ၊ နကၡတၱေဗဒပညာရွင္၊ ဂီတပညာရွင္နဲ႔ အင္ဂ်င္နီယာတစ္ေယာက္ပါ။ ဒါေပမယ့္ သူ႕ရဲ႕ အႀကီးမားဆံုး ဂုဏ္သတင္းက လူသားကုိ ေလထဲမွာ ပ်ံသန္းေစတဲ့ ကိရိယာတစ္ခု ပထမဆံုး တီထြင္ႏုိင္မႈ ျဖစ္ပါတယ္။ သဲထူတဲ့ေနရာေတြမွာ အႀကိမ္ေပါင္းမ်ားစြာ ပ်ံသန္းကာ သူ႕ရဲ႕ ကိရိယာကုိ ပုိမုိေကာင္းမြန္ေအာင္ ဖီရ္နက္စ္က ျပင္ဆင္ခဲ့ၿပီး ေကာ္ဒုိဘာမွာ ျပဳလုပ္ခဲ့တဲ့ သ႐ုပ္ျပပ်ံသန္းမႈ ႏွစ္ႀကိမ္ကေတာ့ ေတာ္ေတာ္ေလး ထင္ရွားပါတယ္။

    ပထမဆံုးပ်ံသန္းမႈကုိ သကၠရာဇ္ ၈၅၂ ခုႏွစ္မွာ ျပဳလုပ္ခဲ့ၿပီး သစ္သားဖရိန္နဲ႔ လုပ္ထားတဲ့ ပုိး၀တ္႐ံုကုိ ခႏၶာကိုယ္မွာခ်ည္ကာ ေကာ္ဒုိဘာ ဂ်ာေမဗလီႀကီးရဲ႕ မင္နာရတ္ေမွ်ာ္စင္ကေန ပ်ံသန္းျပခဲ့တာ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီပ်ံသန္းမႈဟာ မေအာင္ျမင္ခဲ့ဘဲ အက်ေတာ္တာေၾကာင့္ ဖီရ္နက္စ္ဟာ အသက္ေဘးက လြတ္ခဲ့ၿပီး ဒဏ္ရာအနည္းသာ ရခဲ့ပါတယ္။ ဒါဟာ အေစာဆံုး ေလထီးခုန္မႈေတြထဲက တစ္ခုအျဖစ္ မွတ္ယူခံခဲ့ရပါတယ္။ အေနာက္တုိင္းရင္းျမစ္ေတြက ဖီရ္နက္စ္ကုိ လက္တင္နာမည္မွားနဲ႔ အာရ္မင္ ဖီရ္မန္လုိ႔ ေဖာ္ျပခဲ့ပါတယ္။

    အစ္ဗ္ေန႔ ဖီရ္နက္စ္ဟာ အေတြ႕အႀကံဳကေန ေကာင္းမြန္စြာ သင္ယူႏုိင္သူတစ္ေယာက္ပါ။ သူ႕ရဲ႕ ေနာက္ထပ္ဒီဇုိင္းကုိ ပုိေကာင္းေအာင္ ႀကိဳးစားခဲ့ပါတယ္။ သူ႕ရဲ႕တီထြင္မႈကုိ ကုိယ္ေတြ႕ႀကံဳသူေတြရဲ႕ ေဖာက္သည္ခ်မႈ၊ အလယ္ေခတ္မွတ္တမ္းေတြမွာ ေဖာ္ျပထားမႈေတြအရ ဖီရ္နက္စ္ရဲ႕ ေလေပၚ၀ဲ ကိရိယာမွာ ေတာင္ပံႀကီးႏွစ္ခု ပါ၀င္တယ္လုိ႔ သိရပါတယ္။ ဒါ့ေၾကာင့္ ႏွစ္ေပါင္း ၁၂၀၀ အရင္က အသက္ ၇၀ နီးပါးရွိေနၿပီျဖစ္တဲ့ အဘုိးအုိ ဖီရ္နက္စ္ဟာ ပ်ံသန္းတဲ့ အစီအနင္းတစ္ခုကုိ ပုိးထည္၊ သိန္းငွက္အေမႊးေတြနဲ႔ ျပဳလုပ္ခဲ့တယ္ဆုိတာ သိရွိရပါတယ္။

    ဒုတိယအႀကိမ္ သ႐ုပ္ျပပ်ံသန္းမႈကုိ ဖီရ္နက္စ္ဟာ ေကာ္ဒုိဘာဆင္ေျခဖံုး ႐ူဆာဖာေဒသက ေတာင္တစ္ခုေပၚကေန ျပဳလုပ္ခဲ့တာ ျဖစ္ပါတယ္။ ပုိးပိတ္စေပၚမွာ သိန္းငွက္အေမႊးေတြနဲ႔ စီရင္ထားတဲ့ ငွက္ေတာင္ပံ၀တ္စုံကုိ ခႏၶာကုိယ္မွာ ပုိးႀကိဳးေတြနဲ႔ ခုိင္ခံ့ေအာင္ခ်ည္ထားၿပီး ေတာင္ေပၚတက္သြားတဲ့ ဖီရ္နက္စ္ကုိ လူအုပ္ႀကီးက ေမွ်ာ္တလင့္လင့္နဲ႔ ေစာင့္ၾကည့္ခဲ့ၾကပါတယ္။ ပထမဆံုး သူ႕ရဲ႕ လက္ႏွစ္ဖက္မွာ တပ္ဆင္ထားတဲ့ ေတာင္ပံေတြနဲ႔ ဘယ္လုိ ပ်ံသန္းမလဲဆုိတဲ့ အစီအစဥ္ကုိ ဖီရ္နက္စ္က လူထုကုိ ရွင္းခဲ့ပါတယ္။

    “မၾကာခင္မွာ ကၽြန္ေတာ္ဟာ ခင္ဗ်ားတုိ႔ကုိ အံ့ၾသမွင္သက္ေစမွာပါ။ ဒီေတာင္ပံေတြကုိ တစ္ဖ်တ္ဖ်တ္ခတ္ၿပီး ငွက္တစ္ေကာင္လုိ ပ်ံ၀ဲဆင္းသက္မွာ ျဖစ္ပါတယ္။ အားလံုးအဆင္ေျပမယ္ဆိုရင္တာ့ အခ်ိန္အတုိင္းအတာတစ္ခုအထိ ေလေပၚမွာ ၀ဲပ်ံကာ အႏၱရာယ္ကင္းကင္းနဲ႔ ခင္ဗ်ားတုိ႔ဆီကုိ ျပန္လာႏုိင္မွာ ျဖစ္ပါတယ္”

    ဖီရ္နက္စ္ဟာ ေတာ္ေတာ္ျမင့္ျမင့္မွာ ၁၀ မိနစ္ေလာက္ ပ်ံသန္းႏုိင္ခဲ့ေပမယ့္ ေျမျပင္ေပၚအဆင္းမွာ တစ္ရွိန္ထုိးက်ခဲ့ၿပီး ေတာင္ပံေတြ ပ်က္ဆီးကာ ခါး႐ုိးႏုတစ္ခုလည္း က်ိဳးသြားခဲ့ပါတယ္။ ဒီအျဖစ္အပ်က္ ေနာက္ပုိင္းမွာ ဖီရ္နက္စ္က အၿမီးရဲ႕ အခန္းက႑ကို နားလည္သြားၿပီး ငွက္ေတြ ေျမျပင္ကုိဆင္းတဲ့အခါ အၿမီးအားျပဳ ဆင္းတာျဖစ္ကာ သူ႕မွာ ဒီလုိ အၿမီးမပါတဲ့အတြက္ ပ်က္က်ခဲ့တာလုိ႔ မိတ္ေဆြေတြကုိ ေျပာျပခဲ့ပါတယ္။

    ေခတ္သစ္ ေလယာဥ္ေတြအားလံုးဟာ ေျမျပင္ေပၚဆင္းတဲ့အခါမွာ ေနာက္ဘီးကုိ အရင္ခ်ၿပီး ဒါဟာ ဖီရ္နက္စ္ရဲ႕မွတ္ခ်က္ကုိ သက္ေသျပေနတာလည္း ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီအျဖစ္အပ်က္ကုိ ႀကံဳေတြ႕လုိက္ရတဲ့တစ္ေယာက္က “သူဟာ ငွက္တစ္ေကာင္လုိ ေတာ္ေတာ္ေ၀းေ၀း ပ်ံသန္းႏုိင္ခဲ့ေပမယ့္ စပ်ံတဲ့ေနရာကုိ တစ္ရွိန္ထုိးျပန္က်ခဲ့ၿပီး ခါးလည္း ေတာ္ေတာ္ထိသြားပါတယ္။ ငွက္ေတြဟာ ေျမေပၚကုိ အၿမီးအားျပဳၿပီး သာသာေလးဆင္းတယ္ဆုိတာ သူ မသိခဲ့တာေၾကာင့္ အၿမီးထည့္ဖုိ႔လည္း ေမ့သြားခဲ့ပါတယ္” လုိ႔ ေရးသား မွတ္တမ္းတင္ခဲ့ပါတယ္။

    ဖီရ္နက္စ္ရဲ႕ ဒီႀကိဳးပမ္းဟာ လီယုိနာဒုိ ဒါဗင္ခ်ီက ပ်ံသန္းႏုိင္တဲ့စက္တစ္ခုကုိ ပံုေဖာ္ေရးဆြဲမႈ၊ ႐ုိက္ညီေနာင္ရဲ႕ ပထမဆံုး ေလယာဥ္တီထြင္မႈ မတုိင္ခင္ ရာစုႏွစ္ခ်ီအရင္က ေပၚေပါက္ခဲ့တာျဖစ္ပါတယ္။

    ကံမေကာင္းတာက ဒီပ်ံသန္းမႈမွာ ဒဏ္ရာရသြားတာေၾကာင့္ ဖီရ္နက္စ္ဟာ ေနာက္ပုိင္းမွာ စမ္းသပ္မႈေတြ ထပ္မလုပ္ႏုိင္ေတာ့တာပါ။ ဒါေပမယ့္ သူဟာ အရည္အခ်င္းရွိသူတစ္ေယာက္ျဖစ္ၿပီး သူ႕အလုပ္သင္ေတြထဲက တစ္ေယာက္ေယာက္ကုိ ပုိေကာင္းတဲ့တစ္ခု ဖန္တီးဖုိ႔ လမ္းညႊန္ခဲ့ပါတယ္။

    ဖီရ္နက္စ္ရဲ႕ ဒီပ်ံသန္းတဲ့ကိရိယာကုိ ေရာ္ဂ်ာ ေဘကြန္ (Roger Bacon) က သူ႕ရဲ႕စာအုပ္မွာ ေအာ္နီသုိပတာ (Ornithopter) လုိ႔ ေခၚေ၀ၚသံုးစြဲခဲ့ပါတယ္။ ၁၂၆၀ ခုႏွစ္မွာ ေဘကြန္ဟာ On the Marvelous Powers of Art and Nature (အႏုပညာႏွင့္ သဘာ၀၏ အံ့ခ်ီးဖြယ္ စြမ္းအားမ်ားျဖင့္) ဆုိတဲ့ စာအုပ္ကုိ ေရးသားခဲ့ၿပီး လူသားေတြ ပ်ံသန္းႏုိင္မယ့္ နည္းလမ္း ၂ မ်ိဳးကုိ ေဖာ္ျပခဲ့ပါတယ္။ တစ္မ်ိဳးကေတာ့ ေနာက္ပုိင္းမွာ ေအာ္နီသုိပတာလုိ႔ သိၾကတဲ့ ကိရိယာအေၾကာင္း အၾကမ္းဖ်င္းျဖစ္ပါတယ္။ ေနာက္တစ္မ်ိဳးက ပံုမွန္မဟုတ္တဲ့ေလ ျဖည့္ထားတဲ့ ေဘာလံုးအေၾကာင္းျဖစ္ၿပီး ေတာ္ေတာ္အေသးစိတ္ ေရးထားတာပါ။ ေဘကြန္ဟာ ဖီရ္နက္စ္ရဲ႕ဇာတိ ေကာ္ဒုိဘာမွာ ပညာသင္ယူခဲ့တယ္လုိ႔လည္း သိရပါတယ္။ ဒါ့ေၾကာင့္ ေအာ္နီသုိပတာနဲ႔ပတ္သက္ၿပီး ေခတ္ၿပိဳင္ မြတ္စလင္သိပၸံက်မ္းေတြကုိ မွီညမ္းေရးထားတာမ်ိဳး ျဖစ္ဖြယ္ရွိပါတယ္။ ေအာ္နီသုိပတာနဲ႔ပတ္သက္ၿပီး မြတ္စလင္သိပၸံက်မ္းေတြကေတာ့ အဲဒီကတည္းက ေပ်ာက္ပ်က္သြားခဲ့ပါတယ္။

    အစ္ဗေန႔ ဖီရ္နက္စ္ဟာ သကၠရာဇ္ ၈၈၇ ခုႏွစ္မွာ ကြယ္လြန္ခဲ့ၿပီး သူ႕ရဲ႕ ေရးသားမႈေတြ တစ္ခုမွ ဒီေန႔အခ်ိန္မွာ မရွိေတာ့ပါဘူး။ သူ႕ေခတ္တုန္းက အသက္ရွင္သူတစ္ခ်ိဳ႕ရဲ႕ ေရးသားမွတ္တမ္းတင္မႈေတြ၊ ရာဇ၀င္ဆရာေတြရဲ႕ ေဖာ္ျပမႈေတြကေနတစ္ဆင့္ သူ႕ရဲ႕အေၾကာင္းကုိ ျပန္လည္ စုစည္းရတာ ျဖစ္ပါတယ္။

    အစ္ဗေန႔ ဖီရ္နက္စ္ေနာက္ပုိင္းမွာ မြတ္စလင္ေရာ၊ မြတ္စလင္မဟုတ္သူေတြပါ ေလေပၚပ်ံသန္းႏိုင္ေရး ႀကိဳးပမ္းအားထုတ္ခဲ့ၾကၿပီး၊ စမ္းသပ္ပ်ံသန္းမႈ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားကုိလည္း ျပဳလုပ္ခဲ့ၾကပါတယ္။ ၁၀၀၂ ခုႏွစ္မွာ တူရကီ ေက်ာင္းဆရာတစ္ဦးျဖစ္တဲ့ အလ္-ဂ်ဴဟာရီ (Al-Juhari) ဟာ သစ္သားနဲ႔ ႀကိဳးေတြအသံုးျပဳၿပီး ဖန္တီးထားတဲ့ ေတာင္ပံကုိသံုးကာ အူလူဗလီ (Ulu Mosque) ရဲ႕ မင္နာရတ္ေမွ်ာ္စင္ေပၚကေန ခုန္ခ်ပ်ံသန္းျပခဲ့ပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ မေအာင္ျမင္ခဲ့ဘဲ ေျမျပင္ေပၚပ်က္က် ေသဆံုးခဲ့ပါတယ္။ သကၠရာက္ ၁၁ ရာစု အဂၤလိပ္ ခရစ္ယာန္ဘုန္းေတာ္ႀကီး အီလ္မာ ေအာ့ဖ္ မာလ္မက္စ္ဘူရီ (Eilmer of Malmesbury) ဟာ ၁၀၁၀ ခုႏွစ္မွာ တာ၀ါတစ္ခုေပၚကေန ပ်ံသန္းျပကာ ေပ ၆၀၀ ေလာက္ အကြာအေ၀းကုိ ေရာက္ခဲ့ေပမယ့္ အၿမီးမပါတဲ့အတြက္ တစ္ရွိန္ထိုးျပဳတ္က်ကာ ေျခေထာက္ႏွစ္ဖက္စလံုး က်ိဳးသြားခဲ့ပါတယ္။

    အဲဒီႀကိဳးပမ္းမႈေတြေနာက္ပုိင္းမွာ လူသားရဲ႕ ေလေၾကာင္းသမုိင္းဟာ ေခတၱၿငိမ္သက္ခဲ့ၿပီး နာမည္ေက်ာ္ ဖေလာ့ရင့္ အႏုပညာရွင္နဲ႔ သိပၸံပညာရွင္ လီယုိနာဒုိဒါဗင္ခ်ီရဲ႕ လက္ထက္ေရာက္မွ ျပန္လည္တစ္ေခတ္ဆန္းခဲ့ပါတယ္။

    လီယုိနာဒုိ ဒါဗင္ခ်ီဟာ လူသားေတြ ပ်ံသန္းႏုိင္ဖုိ႔ ႀကိဳးစားမႈမွာ လက္ေတြ႕က်တဲ့ သိပၸံဆုိင္ရာ အယူဆကုိ သြတ္သြင္းေပးခဲ့ပါတယ္။ ကုိယ္တုိင္ မပ်ံသန္းခဲ့ေပမယ့္ သူဟာ လူေတြရဲ႕ ေက်ာကုန္းမွာ တပ္ဆင္ပ်ံသန္းရတဲ့ ေအာ္နီသုိပတာလုိ႔ေခၚတဲ့ ငွက္အေတာင္ပံ အပါအ၀င္ ေလယာဥ္ပ်ံ၊ ပ်ံသန္းမႈဆုိင္ရာနဲ႔ ဆက္စပ္တဲ့ အေၾကာင္းေတြကုိ ပံုေတြ၊ စာေတြနဲ႔တကြ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ေရးသားခဲ့ပါတယ္။ ဂလုိက္ဒါလို ယာဥ္မ်ိဳး ေရးဆြဲထားတာေတြလည္းရွိၿပီး တစ္ခ်ိဳ႕က ဒါကုိ ဟယ္လီေကာ္ပတာလုိ႔ေတာင္ ေခၚဆုိၾကပါတယ္။

    ၁၆၆၃ ခုႏွစ္မွာ လာဂါရီ ဟာဆန္ ဆီလီဗီ (Lagari Hasan Celebi) ဆုိ႔တဲ့ တာ့ခ္လူမ်ိဳးတစ္ေယာက္ဟာ ေလာင္စာအျဖစ္ ယမ္းမႈန္႔ ေပါင္ ၃၀၀ ကုိ အသံုးျပဳၿပီး လူစီးတဲ့ ဒံုးပ်ံကုိ ပထမဆံုး တီထြင္ပစ္လႊတ္ႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။ ဒီျဖစ္ရပ္ကုိ ပန္းခ်ီဆရာတစ္ေယာက္က ေရးဆြဲ မွတ္တမ္းတင္ထားခဲ့ပါတယ္။ ၀ီလီယံ အီး ဘာ႐ုိး (William E.Burrows) က သူ႕ရဲ႕ The New Ocean: The Story of the First Space Age (သမုဒၵရာသစ္ – အာကာသေခတ္သစ္အေၾကာင္း) စာအုပ္မွာ ေအာက္ပါအတုိင္း ေရးသားခဲ့ပါတယ္။

    “လာဂါရီ ဟာဆန္ ဆီလီဘီ ဆုိတဲ့ တာ့ခ္လူမ်ိဳးတစ္ေယာက္ဟာ ဆူလ္တန္ မူရဒ္ ၄ (Sultan Murad IV) ရဲ႕ သမီး ကာယာ ဆူလ္တန္ (Kaya Sultan) ေမြးဖြားတဲ့အထိမ္းအမွတ္အျဖစ္ ယမ္းမႈန္႔ ၅၄ ေပါင္ကုိ အသံုးျပဳၿပီး ေကာင္းကင္ေပၚကုိ ပစ္ေဖာက္ခဲ့ပါတယ္။ ဒီဒံုးပ်ံက ဆီလီဘီကုိ ေလထဲ ေခၚေဆာင္သြာၿပီး ခပ္ျမင့္ျမင့္ေရာက္တဲ့အခါ သူဟာ ေတာင္ပံေတြကိုျဖန္႔ကာ နန္းေတာ္ရဲ႕အေရွ႕မွာ အႏၱရာယ္ကင္းစြာ ဆင္းျပႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။ ဆီလီဘီဟာ ေရႊတံုးတစ္အိတ္ ဆုလာဘ္အျဖစ္ ရခဲ့ၿပီး ျမင္းတပ္အရာရွိလည္း ျဖစ္ခဲ့ပါတယ္။ သူဟာ ခ႐ုိင္းမီးယားတုိက္ပြဲမွာ က်ဆံုးသြားတယ္လုိ႔ ေျပာစမတ္ရွိပါတယ္”

    ၁၇ ရာစုမွာ ေနာက္ထပ္ တာ့ခ္လူမ်ိဳးတစ္ဦးျဖစ္တဲ့ ဟာဇာဖန္ အဟ္မဒ္ ဆီလီဘီ (Hazaren Ahmed Celebi) ဟာ ေတာင္ပံမွာ သိမ္းငွက္အေမႊးေတြကုိခ်ည္ကာ ပ်ံသန္းဖုိ႔ ႀကိဳးစားခဲ့ပါတယ္။ စမ္းသပ္မႈ ၉ ႀကိမ္ျပဳလုပ္ၿပီးေနာက္ပုိင္းမွာ ေတာင္ပံေနာက္ဆံုးဒီဇုိင္းကုိ ဟာဇာဖန္က ဖန္တီးခဲ့ပါတယ္။ သူ႕ရဲ႕ အေက်ာ္ၾကားဆံုး ပ်ံသန္းမႈက ၁၆၃၈ ခုႏွစ္ အစၥတန္ဘူလ္ၿမိဳ႕က ေဘာ့စ္ပုိရက္စ္ေရလက္ၾကားအနီး ဂါလာတာတာ၀ါက  ပ်ံသန္းမႈျဖစ္ၿပီး ေရလက္ၾကားရဲ႕တစ္ဖက္ကုိ ေအာင္ျမင္စြာ ဆင္းျပႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။ ဒီအျဖစ္အပ်က္ကုိ ကုိယ့္ေတြ႕ႀကံဳခဲ့တဲ့ တူရကီသမုိင္းပညာရွင္ အီဗ္လီယာ ဆီလီဘီက ‘နာမည္ေက်ာ္ တူရကီ ပ်ံသန္းေရးသမားဟာ သိန္းငွက္ေတြရဲ႕ ပ်ံသန္းမႈကုိ ေလ့လာမႈကေန ထြက္လာတဲ့ အလ္-ဂ်ဴဟာရီ (Al-Juhari) ရဲ႕ တြက္ခ်က္မႈကုိ ျပင္ဆင္၊ ခ်ိန္ညႇိကာ အသံုးျပဳခဲ့ပါတယ္။ ဟာဇာဖန္ဟာ သူ႕ရဲ႕ေအာင္ျမင္မႈအတြက္ လာဘ္လာဘအျဖစ္ ေရႊတံုးေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ရရွိခဲ့ၿပီး သူ႕ရဲ႕ သမုိင္း၀င္ပ်ံသန္းမႈကုိ ဂုဏ္ျပဳတဲ့အေနနဲ႔ တူရကီ စာတုိက္တံဆိပ္ေခါင္းမွာလည္း သူ႕ပံုကုိ ႐ုိက္ႏွိပ္ခဲ့ပါတယ္’ လုိ႔ သူ႕ရဲ႕ A Book of Travel (ခရီးသြားမွတ္တမ္း) မွာ ေဖာ္ျပထားပါတယ္။

    ေဘာ့စ္ပုိရက္စ္ ေရလက္ၾကားကုိ ျဖတ္ၿပီး ပ်ံသန္းခဲ့ၿပီးတဲ့ေနာက္ပုိင္း မီးပံုးပ်ံနဲ႔ ေလေပၚပ်ံမယ့္ အစီအစဥ္ကုိ လူသိရွင္ၾကား ေဆာင္ရြက္ခဲ့သူကေတာ့ မြန္႔ဂုိလ္ဖုိင္ယာ (Montgolfier) ညီအစ္ကို ျဖစ္ပါတယ္။ သူတုိ႔ရဲ႕ ဒီပ်ံသန္းမႈမွာ သုိးတစ္ေကာင္၊ ဘဲတစ္ေကာင္နဲ႔ ၾကက္ဖတစ္ေကာင္တုိ႔ကုိ တင္ေဆာင္ခဲ့ပါတယ္။ ေနာက္ထပ္ သီတင္းပတ္အနည္းငယ္အၾကာမွာေတာ့ သိပၸံဆရာတစ္ဦးျဖစ္တဲ့ ဂ်န္ ဖရန္ကုိအစ္ ပီလဲထရီ ဒီ ႐ုိဇီယာ (Jean Francois Pilatre de Rozier) နဲ႔ စစ္တပ္အရာရိွ မားကြစ္ ဒီ အာလန္ဒက္စ္ (Mrquis d’rlandes) တုိ႔ဟာ မီးပံုပ်ံနဲ႔ ပဲရစ္ၿမိဳ႕ေပၚမွာ ၉ ကီလုိမီတာ (၅.၆ မုိင္) ေလာက္ ပ်ံသန္းျပခဲ့ၿပီး ကမၻာ့ ပထမဆံုး ေလေၾကာင္းခရီးသြားေတြ ျဖစ္ခဲ့ပါတယ္။

    ၁၉ ရာစု ေလေၾကာင္းနယ္ပယ္မွာ ထင္ရွားသူက ဂ်ာမန္ႏုိင္ငံသား အုိတုိ လီလီယန္သဲလ္ (Oto Lilienthal) ဆုိသူျဖစ္ၿပီး ေျမျပင္က ပင့္တက္အား၊ အသံုးအ၀င္ဆံုး ေတာင္ပံအေကြးပံုစံ၊ ေတာင္ပံရဲ႕ မတူညီတဲ့ ေထာင့္ခ်ိဳးေတြေၾကာင့္ ဖိအားေျပာင္းလဲၿပီး ေရြ႕လ်ားမႈ စတာေတြကုိ ေလ့လာခဲ့ၿပီး ဒါေတြဟာ ေလယာဥ္တစ္ခု တည္ၿငိမ္ဖုိ႔အတြက္ အေရးႀကီးတဲ့ အေၾကာင္းအရင္းေတြ ျဖစ္ပါတယ္။ သူ႕မွာ လက္နဲ႔ ခ်ိတ္လုိက္ရတဲ့ ဂလုိက္ဒါေကာင္းေကာင္းတစ္ခု ရွိခဲ့ေပမယ့္ ၁၈၉၆ ခုႏွစ္ ဘာလင္က ေတာင္းကုန္းေတြေပၚမွာ ပ်ံသန္းစဥ္ ေလတစ္ခ်က္အေ၀ွ႔မွာ ဂလိုက္ဒါက တစ္ရွိန္ထုိး က်ဆင္းၿပီး ျပန္မထိန္းခ်ဳပ္ႏုိင္တာေၾကာင့္ ပ်က္က်ေသဆံုးခဲ့ပါတယ္။

    ၁၉၀၃ ခုႏွစ္ ဒီဇင္ဘာ ၁ ရက္ေန႔မွာ ႐ုိက္ညီေနာင္ လုပ္ခဲ့တဲ့ ပ်ံသန္းမႈဟာ လူေတြသိထားတဲ့ ေလေၾကာင္းသမုိင္းမွာ အေက်ာ္ၾကားဆံုး ျဖစ္ပါတယ္။ ၀ီလ္ဘာ ႐ုိက္ (Wilbur Wright) ဟာ အစ္ဗေန႔ ဖီရ္နက္စ္လုိ ငွက္ေတြကို အာ႐ံုစုိက္ ေလ့လာခဲ့ပါတယ္။ ငွက္ေတြဟာ ေဘးဟန္ခ်က္ ထိန္းတဲ့အခါမ်ိဳး၊ ေဘးလွည့္တဲ့အခါမ်ိဳးမွာ ေတာင္ပံကုိ ေကြးၿပီး လွည့္တယ္ဆုိတာ ၀ီလ္ဘာ ႐ုိက္က သတိထားမိခဲ့ၿပီး ဒီလုိ ေရြ႕လ်ားမႈစနစ္ ပါ၀င္တဲ့ စြန္တစ္ခုကုိ တီထြင္ကာ စမ္းသပ္ခဲ့ပါတယ္။

    စက္အားနဲ႔သြားတဲ့ ေလယာဥ္ကုိ မတီထြင္ခင္မွာ ႐ုိက္ညီေနာင္ဟာ ဂလုိက္ဒါေတြကို အသံုးျပဳ ပ်ံသန္းခဲ့ၿပီး ‘မေတာ္တဆျဖစ္ရပ္မ်ိဳးကုိ ေရွာင္ရွားဖုိ႔၊ လုိအပ္တဲ့ ကၽြမ္းက်င္မႈေတြရဖုိ႔’ ရည္ရြယ္တာျဖစ္ပါတယ္။ ေလယာဥ္ကုိ ေကြ႕တဲ့အခါမွာ ပုိမုိညင္သာဖုိ႔အတြက္ သူတုိ႔ႏွစ္ေယာက္ဟာ အၿမီးပုိင္းနဲ႔ ေတာင္ပံေတြမွာ တက္မေတြ တပ္ဆင္ကာ ေပါင္းစပ္အသံုးျပဳတဲ့ အေရးပါတဲ့ နည္းလမ္းတစ္ခုကိုလည္း ေဖာ္ထုတ္ အသံုးျပဳႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။ ၁၉၀၈ ခုႏွစ္မွာ ၀ီလ္ဘာ ႐ုိက္ဟာ ျပင္သစ္မွာ သူတုိ႔ရဲ႕ေလယာဥ္ပ်ံကုိ ပထမဆံုး ပ်ံသန္းျပခဲ့ၿပီး တစ္ႏွစ္အတြင္း ဟင္နရီ ဖာမန္ (Henri Farman) နဲ႔ လူး၀စ္ ဘလီရီေယာ့တ္ (Bleriot) တုိ႔ကလည္း ပ်ံသန္းမႈေတြကုိ တုိးခ်ဲ လုပ္ေဆာင္ခဲ့ပါတယ္။

    ဒီလုိ ေလေၾကာင္းသမုိင္း၊ အာကာသအထိ ခရီးေပါက္မႈေတြဟာ ေလေပၚပ်ံတက္ဖုိ႔ဆုိတဲ့ စိတ္ကူးကုိ သိန္းငွက္အေမႊး၊ ပုိးပိတ္စေတြနဲ႔ အေကာင္အထည္ေဖာ္ခဲ့တဲ့ အစ္ဗေန႔ ဖီရ္နက္စ္ဆုိတဲ့ လူတစ္ေယာက္ကေန စတင္ခဲ့တာပဲ ျဖစ္ပါတယ္။

    (ကုိးကား- National Geographic ၏ 1001 Inventions – The Enduring Legacy of Muslim Civilization)

    (ကမၻာ့လူ႕အဖြဲ႕အစည္းတြင္ ယေန႔တုိင္ရွင္က်န္ေနသည့္ မြတ္စလင္တုိ႔၏ အေမြအႏွစ္မ်ား – တင္ဆက္ျပီးသမွ် အပုိင္းအားလံုးကို  ဤေနရာ တြင္ ဖတ္႐ႈႏုိင္ပါသည္

  •  နကၡတၱေဗဒ ကိရိယာမ်ား-ယေန႔တုိင္ရွင္က်န္ေနသည့္ မြတ္စလင္တုိ႔၏ အေမြအႏွစ္မ်ား (၅၇)

     နကၡတၱေဗဒ ကိရိယာမ်ား-ယေန႔တုိင္ရွင္က်န္ေနသည့္ မြတ္စလင္တုိ႔၏ အေမြအႏွစ္မ်ား (၅၇)

    စက္တင္ဘာ ၁၅၊ ၂၀၁၇
    M-Media

    ရာဇာ တင္ဆက္သည္

    (အပတ္စဥ္ ေသာၾကာေန႔တုိင္း ေဖာ္ျပသြားပါမည္)

    – နကၡတၱေဗဒနယ္ပယ္မွာ မြတ္စလင္ေတြရဲ႕ ေရွ႕ေဆာင္လမ္းျပ တီထြင္မႈေနာက္တစ္ခုက ၾကယ္တာယာ ေလ့လာေရး ကိရိယာႀကီးေတြျဖစ္ပါတယ္။ ဒီလုိ ႀကီးမားတဲ့ ကိရိယာႀကီးေတြကို အသံုးျပဳျခင္းအားျဖင့္ တုိင္းတာမႈေတြမွာ အမွားအယြင္း ပမာဏကုိ ေလွ်ာ့ခ်ႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။ ဒမတ္စကတ္က သုေတသနစင္တာမွာ ေထာင့္တုိင္း ကိရိယာေတြျဖစ္တဲ့ Quadrant (စက္၀န္းေလးပံုတစ္ပံု) ဟာ ေပ ၂၀ ေလာက္ရွိၿပီး၊ Sextant (စက္၀န္းေျခာက္ပံုတစ္ပံု) က ၃၆ ေပေလာက္ ရွိပါတယ္။ ‘မာရဂ္ဟာစင္တာ’ (Maragha) မွာဆုိရင္ Quadrant ေတြ၊ Armillary ေတြ.နဲ႔ နကၡတၱၾကည့္အိမ္ေျမႇာင္ေတြ အပါအ၀င္ ဧရာမ ကိရိယာေတြ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ရွိေနပါတယ္။

    အျခားကိရိယာေတြထဲမွာ ၾကယ္တာယာျပ ကမၻာလံုးပံုစံငယ္၊ Quadrant ၊ Sextant ေတြ ပါ၀င္ၿပီး စူစမ္းေလ့လာေရး စင္တာေတြရဲ႕ နာမည္ေက်ာ္ၾကားမႈဟာ သူတုိ႔ထုတ္ျပန္တ့ဲ ရလဒ္ေတြအေပၚမွာ မူတည္တာေၾကာင့္ အသံုးျပဳတဲ့ ဒီကိရိယာအားလံုးဟာ တိက်မႈရွိရပါတယ္။

    ၁၄ ရာစု ပညာရွင္ အစ္ဗေန႔ အဟ္မဒ္ အလ္-မစ္ဇီ၏ Quadrant

    သကၠရာဇ္ ၁၁၄၅ ခုႏွစ္ စပိန္မွာ ကြယ္လြန္ခဲ့တဲ့ မြတ္စလင္ပညာရွင္ႀကီး ‘ဂ်ာဘီရ္ အစ္ဗေန႔ အဖ္လာ’ (Jabir Ibn Aflah) ဟာ ၾကယ္ေတြရဲ႕ ကုိၾသဒိနိတ္ေတြကို တုိင္းတာဖုိ႔အတြက္ ၾကယ္တာယာျပ ကမၻာလံုး ပံုစံငယ္ကုိ ပထမဆံုး ဖန္တီးခဲ့သူပါ။ ၁၀ ရာစု အီရတ္က နကၡတၱေဗဒပညာရွင္ ‘အလ္-ဘတၱာနီ’ (Al-Battani) ကေတာ့ ကမၻာနဲ႔ ၾကယ္ေတြအေၾကာင္း ေရးသားေဖာ္ထုတ္ခဲ့သူတစ္ေယာက္ ျဖစ္ပါတယ္။ သူဟာ ၾကယ္တာယာျပ ကမၻာပံုစံငယ္ေတြကုိ စူးစမ္းေလ့လာေရး ကိရိယာေတြအျဖစ္ အသံုးမျပဳခဲ့ဘဲ ၾကယ္ေတြရဲ႕ အခ်က္အလက္အတိအက်ကုိ မွတ္တမ္းတင္ႏုိင္ဖုိ႔ အားထုတ္ခဲ့ပါတယ္။ သူ႕ရဲ႕ က်မ္းႀကီးဟာ ဒီနယ္ပယ္မွာ ေတာ္ေတာ္ေလး လႊမ္းမုိးမႈ ရွိခဲ့ၿပီး ကမၻာလံုးပံုစံငယ္မွာ ၾကယ္ေတြကို ဘယ္လုိ မွတ္သားထားရမလဲဆုိတဲ့ အေသးစိတ္ အခ်က္အလက္ကုိလည္း ေဖာ္ျပထားပါတယ္။ အဲဒီအခ်ိန္က နကၡတၱတုိင္းတာေရး ကိရိယာေတြကို တီထြင္သူေတြဟာ ဒီစံကုိအသံုးျပဳၿပီး ၾကယ္တာယာျပ ကမၻာလံုးပံုစံငယ္ေလးေတြကုိ ထုတ္လုပ္လာႏုိင္ၾကပါတယ္။

    ေတာ္လမီလက္ထက္က ၾကယ္တာယာျပ ကမၻာလံုးကုိ ပံုေဖာ္ေရးဆြဲမႈမွာ အီေကြတာလုိင္းနဲ႔ constellation outline ၅ ခုကုိ အသံုးျပဳခဲ့ၿပီး အလ္-ဘတၱာနီရဲ႕ က်မ္းမွာေတာ့ အဲဒီ ပံုစံနဲ႔ ျခားနားတဲ့ နည္းလမ္းမ်ိဳးကုိ အသံုးျပဳထားပါတယ္။ ေနလွည့္လမ္းေၾကာင္း (ecliptic) နဲ႔ အီေကြတာကုိ အသံုးျပဳၿပီး အပုိင္းေသးေသးေလးေတြလုပ္ကာ ၾကယ္ေတြရဲ႕ တည္ေနရာကုိ ပုိမို တိတိက်က် ေဖာ္ျပႏုိင္တဲ့နည္းလမ္းကုိ သူက ေဖာ္ထုတ္ခဲ့ပါတယ္။ ဒီနည္းလမ္းေၾကာင့္ ၾကယ္ေတြကုိ တိက်တဲ့ ကုိၾသဒိနိတ္ေတြ သတ္မွတ္ေပးႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။

    မြတ္လင္ပညာရွင္ႀကီးေတြဟာ နကၡတၱ ကိရိယာတန္ဆာပလာေတြကုိ တီထြင္ေဖာ္ထုတ္ရာမွာ ကၽြမ္းက်င္သူေတြပါ။ ၾကယ္တာယာျပ ကမၻာလံုးပံုစံငယ္ေလးေတြကို ေရးဆြဲဖန္တီးမႈနဲ႔ပတ္သက္ၿပီး ေနာက္ထပ္ ေက်ာ္ၾကားထင္ရွားသူတစ္ယာက္က သကၠရာဇ္ ၉၀၃ ခုႏွစ္မွာ ေမြးဖြားခဲ့တဲ့ ‘အဘ္ဒဲလ္-ရဟ္မန္ အလ္-ဆူဖီ’ (Abd al-Rahman Al-Sufi) ဆုိသူ ျဖစ္ပါတယ္။ အဲဒီလုိ ကမၻာလံုးပံုစံေတြကုိ ေရးဆြဲဖန္တီးခ်င္သူေတြအတြက္ နကၡတ္တာရာပံုရိပ္ေတြနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့ က်မ္းတစ္ေစာင္ကုိ သူက ေရးသားျပဳစုခဲ့ၿပီး မြတ္စလင္ကမၻာနဲ႔ ဥေရာပမွာပါ ဒီက်မ္းႀကီးဟာ ေတာ္ေတာ္ လႊမ္းမုိးမႈရွိခဲ့ပါတယ္။ သူေရးခဲ့တဲ့ အျခားက်မ္းေတြထဲမွာ နကၡတၱအိမ္ေျမႇာင္အေၾကာင္း၊ ၾကယ္တာရာျပ ကမၻာပံုစံငယ္ေတြကုိ ဘယ္လုိအသံုးျပဳရမလဲဆုိတဲ့ အေၾကာင္းေတြလည္း ပါ၀င္ပါတယ္။

    တာကီ အလ္-ဒင္၏ Sextant

    ၾကယ္တာရာျပ ကမၻာလံုးေတြကုိ ၁၆ ရာစုႏွစ္အထိ ဖန္တီးတည္ေဆာက္ခဲ့ၾကၿပီး အမ်ားစုဟာ ဒီေန႔အထိ တည္ရွိေနေပမယ့္ ၁၁ ရာစုအရင္က လက္ရာေတြကေတာ့ ေပ်ာက္ကြယ္သြားခဲ့ပါၿပီ။

    အလ္-ခူဂ်န္ဒီ

    နကၡတၱေဗဒဆုိင္ရာ ကိရိယာေတြအေၾကာင္း ေရးသားခဲ့တဲ့ မြတ္စလင္ပညာရွင္ေတြ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ရွိခဲ့ၿပီး အဲဒီထဲက တစ္ေယာက္က ‘အဘူ ဘာကာရ္ အစ္ဗေန႔ အလ္-ဆာရက္ဂ်္ အလ္-ဟာမာ၀ီ’ (Abu Bakr ibn al-Sarraj al-Hamawi) ျဖစ္ပါတယ္။ သူဟာ ၁၃၂၉ ခုႏွစ္ ဆီးရီးယားမွာ ကြယ္လြန္ခဲ့ပါတယ္။ သိပၸံဆုိင္ရာ ကိရိယာ တန္ဆာပလာေတြနဲ႔ ဂ်ီၾသေမႀတီ ျပႆနာေတြအေၾကာင္း စာအုပ္မ်ားစြာကုိ သူက ေရးသားခဲ့ၿပီး ‘အလ္-မူကန္တာရန္ အလ္-ယူဆရာ’ (al-muqantarat al-yusra) ဆုိတ့ဲ Quadrant တစ္ခုကုိလည္း သူက တီထြင္ခဲ့ပါတယ္။ သူ႕ရဲ႕ စာအုပ္ေတြထဲမွာ Treatise on Operations with the Hidden Quadrant (ေပ်ာက္ကြယ္ေနသည့္ စက္၀ုိင္းစိတ္ျဖင့္ ေလ့လာေဖာ္ထုတ္ျခင္း) ဆုိတဲ့ စာအုပ္၊ အခ်က္အလက္ ေတာ္ေတာ္ေလးျပည့္စံုတဲ့ Operations with the Circle for Finding Sines (စက္၀ုိင္းျဖင့္ Sine ရွာျခင္း) ဆုိတဲ့ စာအုပ္ေတြ ပါ၀င္ပါတယ္။ သိပၸံ ကိရိယာတန္ဆာပလာေတြ ဖန္တီးမႈနယ္ပယ္မွာ ေအာင္ျမင္ခဲ့ေပမယ့္ အလ္-ဟာမာ၀ီနဲ႔ သူ႕ရဲ႕ တီထြင္ေဖာ္ထုတ္မႈေတြအေၾကာင္း ေရးသားထားတာမ်ိဳး မေတြ႕ရပါဘူး။

    ေနာက္ထပ္ နာမည္ေက်ာ္တဲ့ မြတ္စလင္ပညာရွင္တစ္ေယာက္က ‘အဟ္မဒ္ အလ္-ဟာလာဘီ’ (Ahmad al-Halabi) ဆုိသူျဖစ္ပါတယ္။ ဆီးရီးယားႏုိင္ငံ အလက္ပုိမွာ အေျခစိုက္တဲ့ သူဟာ သကၠရာဇ္ ၁၄၅၅ ခုႏွစ္မွာ ကြယ္လြန္ခဲ့တာပါ။ သူ႕ရဲ႕ Aims of Pupils on Operations with the Astrolabe Quadrant ဆုိတဲ့စာအုပ္ဟာ ကိရိယာတန္ဆာပလာေတြနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့အေၾကာင္းပါ။

    သူနဲ႔ ေခတ္ၿပိဳင္ပညာရွင္တစ္ဦးက ‘အစ္ဇဲလ္-ဒင္ အလ္-၀ါဖုိင္’ (Izz l-Din al-Wafai) ျဖစ္ၿပီး အစပုိင္းက ကုိင္႐ုိ ‘အူမုိင္ယဒ္ဗလီ’ မွာ နိဗာန္ေဆာ္လုပ္တဲ့ သခ်ၤာပညာရွင္တစ္ဦး ျဖစ္ပါတယ္။ အရစ္မသစ္၊ sexagesimal ratio အသံုးျပဳမႈ အပါအ၀င္ သခ်ၤာဆုိင္ရာ က်မ္းေပါင္း ၄၀ ေလာက္နဲ႔ သိပၸံ ကိရိယာေတြနဲ႔ပတ္သက္တဲ့ က်မ္းေတြ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ေရးသားခဲ့ပါတယ္။

    Sextant နဲ႔ Quadrant ေတြကုိ မုိးကုပ္စက္၀ုိင္းရဲ႕အထက္က ၾကယ္ေတြရဲ႕ ေထာင့္၊ အျမင့္ကုိ တုိင္းတာရာမွာ အသံုးျပဳတာပါ။ မြတ္စလင္ပညာရွင္ႀကီးေတြက Quadrant ကုိ အဓိကထားကာ တြင္တြင္က်ယ္က်ယ္ အသံုးျပဳၾကၿပီး ဒီကိရိယာကုိ တုိးတက္ေကာင္းမြန္ေအာင္လည္း အဆင့္ျမႇင့္တင္ခဲ့ၾကပါတယ္။

    မြတ္စလင္ပညာရွင္ေတြဟာ ေတာ္ေတာ္ေကာင္းမြန္တဲ့ Quadrant တစ္ခ်ိဳ႕ကုိလည္း တီထြင္ခဲ့ပါတယ္။ ႀတီဂုိေနာ္ေမႀတီ ျပႆနာေတြကုိ ေျဖရွင္းဖုိ႔အတြက္ Sine Quadrant ကုိ ၉ ရာစု ဘဂၢဒတ္မွာ တီထြင္ခဲ့ၿပီး၊ ၁၄ ရာစု ဆီးရီးယားမွာ တီထြင္ခဲ့တဲ့ Universal Quadrant ကေတာ့ နကၡတၱေဗဒဆုိင္ရာ ျပႆနာေတြကုိ ေျဖရွင္းဖုိ႔ ျဖစ္ပါတယ္။ ေနကုိအေျချပဳၿပီး အခ်ိန္ကုိတြက္ခ်က္ဖုိ႔အတြက္ Horary Quadrant ကုိ  တီထြင္ခဲ့သလုိ၊ Astrolabe (Almucantar) Quadrant က နကၡတ္ၾကည့္အိမ္ေျမႇာင္ကုိ အေျချပဳထားတာ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီ Quadrant အမ်ားစုကုိ နကၡတၱအိမ္ေျမႇာင္နဲ႔တြဲၿပီး အသံုးျပဳရတာ ျဖစ္ပါတယ္။

    ကမၻာႀကီးရဲ႕ အီေကြတာနဲ႔ ေနသြားလမ္းေၾကာင္းၾကားကေထာင့္ (obiliquity) ကုိ တုိင္းတာဖုိ႔အတြက္ သကၠရာဇ္ ၉၉၄ ခုႏွစ္မွာ ‘အလ္-ခူဂ်န္ဒီ’ (Al-Khujandi) ဆုိတဲ့ မြတ္စလင္ပညာရွင္ႀကီးဟာ Sextant တစ္ခုကုိ တီထြင္ခဲ့ပါတယ္။ Fakhri sextant လုိ႔ေခၚၿပီး သူ႕ကုိ ကူညီပံ့ပုိးေပးတဲ့ အစၥဖာဟန္ျပည့္ရွင္ ဘူေ၀ဟစ္မင္းဆက္ ‘ဖာခါရ္ အလ္-ေဒါင္လာ’ (Fakhr al-Dawla) ကုိ အစြဲျပဳၿပီး မွည့္ေခၚထားတာ ျဖစ္ပါတယ္။ အရင္က အဲဒီ Sextant ဟာ ဒီဂရီနဲ႔ မိနစ္ေတြကုိပဲ ဖတ္လုိ႔ရတာျဖစ္ၿပီး အလ္-ခူဂ်န္ဒီက စကၠန္႔ေတြအထိ ဖတ္လုိ႔ရေအာင္ အဆင့္ျမႇင္တင္ေပးခဲ့ပါတယ္။ အလ္-ခူဂ်န္ဒီရဲ႕ sextant ဟာ အရင္က ရွိခဲ့တဲ့ အရာေတြထက္ ပုိႀကီးၿပီး ၆၅.၆ ေပ ရွိပါတယ္။

    ၁၃ ရာစု အီရန္မွ မုိဟာမက္ အစ္ဗေန႔ ဟီလာလ္၏ ၾကယ္တာယာျပ ကမၻာလံုး

    ‘တာကီ အလ္-ဒင္’ (Taqi al-Din) ဆုိတဲ့ မြတ္စလင္ပညာရွင္ႀကီးဟာ အလ္-ခူဂ်န္ဒီရဲ႕ Fakhri sextant ထက္  Mural Quadrant လုိ႔ေခၚတဲ့ ပဥၥမ Quadrant အမ်ိဳးအစား အသံုးျပဳရတာကို ပုိၿပီး ႏွစ္သက္သူပါ။ အဲဒီ Mural Quadrant မွာ ေၾကး၀ါ စက္၀ုိင္းျခမ္းႏွစ္ခု ပါ၀င္ၿပီး တစ္ခုကုိ အခ်င္း ၁၉.၇ ေပေလာက္ ရွိကာ အလ္-ခူဂ်န္ဒီရဲ႕ စက္၀ုိင္းစိတ္ထက္ ပုိေသးပါတယ္။ အဲဒီ Quadrant ေတြ Sextant ေတြကို ေဒါင္လုိက္မ်ဥ္းအတုိင္း ရွိေနတဲ့ နံရံေတြမွာ ေတာင္ေျမာက္တန္းၿပီး တပ္ဆင္အသံုးျပဳၾကတာ ျဖစ္ပါတယ္။

    ဒီလုိ ႀကီးမားတဲ့ နကၡတၱဆုိင္ရာ ကိရိယာေတြဟာ ဒီေန႔ေခတ္မွာ ေတာ္ေတာ္ေလး က်ံဳ႕သြားခဲ့ေပမယ့္ အေျခခံအယူအဆေတြက မေျပာင္းလဲပါဘူး။ Global Positioning Systems (GPS) စနစ္ မေပၚခင္တုန္းကဆုိရင္ ဒီ ကိရိယာေတြကုိပဲ အဓိကထား အားျပဳသြားလာခဲ့ၾကရတာ ျဖစ္ပါတယ္။

    ဆန္းျပားသည့္ ကိရိယာမ်ား

    တာကီ အလ္-ဒင္

    ၁၆ ရာစုက အေက်ာ္ၾကားဆံုး နကၡတၱေဗဒ ပညာရွင္ေတြထဲက ႏွစ္ဦးဟာ အစၥတန္ဘူလ္က တာကီ အလ္-ဒင္ (Taqi al-Din) နဲ႔ ၁၅၇၆ ခုႏွစ္မွာ ဒိန္းမတ္ဘုရင္ ဖရက္ဒရစ္ ၂ (Frederic II) လက္ထက္ စူးစမ္းေလ့လာေရးစင္တာတစ္ခု တည္ေဆာက္ေပးခဲ့တဲ့ တုိင္ခ်ိဳ ဘရာဟီ (Tycho Brahe) တုိ႔ ျဖစ္ပါတယ္။ အဲဒီ စူးစမ္းေလ့လာေရးစင္တာမွာ သူ႕ေခတ္ သူ႕အခါက အေကာင္းဆံုးနဲ႔ စြမ္းအားအျမင့္ဆံုး ကိရိယာေတြကုိ တပ္ဆင္ထားၿပီး နကၡတၱေဗဒနဲ႔ပတ္သက္လုိ႔ တိတိက်က် တြက္ခ်က္မႈေတြ လုပ္ႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။ ဂ်ုိဳဟန္းနက္စ္ ကက္ပလာ (Johannes Kepler) ဟာ တုိင္ခ်ိဳဘရာဟီရဲ႕ လက္ေထာက္ျဖစ္ၿပီး ဒီ စူးစမ္းေလ့လာေရးစင္တာေၾကာင့္ပဲ  ကက္ပလာတစ္ေယာက္ နကၡတၱေဗဒနဲ႔ပတ္သက္လို႔ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ရွာေဖြေတြ႕ရွိခဲ့ပါတယ္။

    တုိင္ခ်ိဳဘရာဟီနဲ႔ တာကီ အလ္-ဒင္တုိ႔ရဲ႕ စူးစမ္းေလ့လာေရးစင္တာေတြမွာ အသံုးျပဳခဲ့ၾကတဲ့ ကိရိယာ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားဟာ အျပန္အလွန္ ဆက္ႏြယ္မႈေတြရွိၾကတယ္လုိ႔ မၾကာေသးခင္က ျပဳလုပ္တဲ့ စူစမ္းေလ့လာမႈမွာ ေဖာ္ျပေနပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ဒီပုဂၢိဳလ္ႏွစ္ဦးစလံုးဟာ သူတုိ႔အရင္က နကၡတၱေဗဒ ပညာရွင္ေတြရဲ႕ ကိရိယာေတြကို ေက်နပ္ျခင္း မရွိပါဘူး။ သူတုိ႔ဟာ Sextant၊ သစ္သားနဲ႔လုပ္ထားတဲ့ Quadrant၊ နကၡတၱနာရီေတြလုိ ကိရိယာအသစ္ေတြကုိ တီထြင္ အသံုးျပဳခဲ့ၾကပါတယ္။

    တာကီ အလ္-ဒင္ဟာ ‘မူရွဘ္ဘာဟာ ဘီလ္-မာနာတစ္’ (mushabbahah bil-manatiq) လုိ႔ေခၚတဲ့ Sextant တစ္ခုကို တီထြင္ခဲ့ပါတယ္။ သူတုိ႔ႏွစ္ဦး တီထြင္ခဲ့တဲ့ Sextant ေတြဟာ ၁၆ ရာစုမွာ အေကာင္းဆံုးေသာ နကၡတၱေဗဒ ကိရိယာေတြထဲက တစ္ခုလုိ႔ သတ္မွတ္ျခင္း ခံခဲ့ရပါတယ္။

    တာကီ အလ္-ဒင္၏ စူးစမ္းေလ့လာေရးစင္တာတြင္ အလုပ္လုပ္မႈကုိ ေရးဆြဲေဖာ္က်ဴးထားပံု

    (ကုိးကား- National Geographic ၏ 1001 Inventions – The Enduring Legacy of Muslim Civilization)

    (ကမၻာ့လူ႕အဖြဲ႕အစည္းတြင္ ယေန႔တုိင္ရွင္က်န္ေနသည့္ မြတ္စလင္တုိ႔၏ အေမြအႏွစ္မ်ား – တင္ဆက္ျပီးသမွ် အပုိင္းအားလံုးကို  ဤေနရာ တြင္ ဖတ္႐ႈႏုိင္ပါသည္

  • အိႏၵိယမွ မြတ္စလင္ သိပၸံပညာရွင္ တစ္ဦး ဂ်ာမနီ၏ အျမင့္ဆံုး ဂုဏ္ထူးေဆာင္ဆု ရရွိခဲ့

    အိႏၵိယမွ မြတ္စလင္ သိပၸံပညာရွင္ တစ္ဦး ဂ်ာမနီ၏ အျမင့္ဆံုး ဂုဏ္ထူးေဆာင္ဆု ရရွိခဲ့

    ဒီဇင္ဘာ ၁၃၊ ၂၀၁၄
    M-Media
    convo.33272641_std
    – ဇီ၀သိပၸံဘာသာရပ္ တိုးတက္ေရးအတြက္ စြမ္းစြမ္းတမံ ကူညီေပးႏုိင္ခဲ့သည့္ အိႏၵိယမွ မြတ္စလင္ သိပၸံပညာရွင္ တစ္ဦးမွာ ဂ်ာမနီႏုိင္ငံက အရပ္သားမ်ားအား ေပးအပ္သည့္ အျမင့္ဆံုး ဆုတံဆိပ္ The Order of Merit of the Federal Republic of Germany ၂၀၁၄ ခုႏွစ္ မတ္လအတြင္း ခ်ီးျမႇင့္ျခင္းခံခဲ့ရသည္ဟု သိရသည္။

    ခ်ီးျမႇင့္ျခင္းခံရသူမွာ ေဒလီရွိ အိႏၵိယ နည္းပညာတကၠသုိလ္မွ ဇီ၀ သိပၸံပါေမာကၡ ေဒါက္တာ ဆရဒ္ အသီရွမ္ ဟက္စ္နာအင္ျဖစ္ၿပီး အိႏၵိယႏုိင္ငံဆုိင္ရာ ဂ်ာမနီ သံအမတ္ႀကီး၏ ေနအိမ္တြင္ ျပဳလုပ္ေသာ ဆုခ်ီးျမႇင့္ပြဲအခမ္းအနား၌ ဆုလက္ခံရယူခဲ့သည္။

    ဟက္စ္နာအင္မွာ ဂ်ာမနီဏီရွိ အဆုိပါ အျမင့္ဆံုး ဆုတံဆိပ္ကုိ ပထမဆံုးရရွိသည့္ အိႏၵိယ မြတ္စလင္တစ္ဦးျဖစ္ၿပီး၊ လီယုိပိုလ္ဒီနာ ဂ်ာမန္ အမ်ိဳးသားသိပၸံ အကယ္ဒမီတြင္ အဖြဲ႕၀င္အျဖစ္ ေရြးခ်ယ္ခံရသည့္ ပထမဆံုး အိႏၵိယ ႏုိင္ငံသားလည္း ျဖစ္သည္။

    ဟက္စ္နာအင္မွာ သူ၏ ရွာေဖြေတြ႕ရွိမႈအသစ္မ်ားျဖင့္  ဇီ၀သိပၸံဘာသာရပ္ကုိ တုိးတက္ေစခဲ့ၿပီး၊ ပီအိက္ခ်္ဒီ ရရွိထားသူ ၁၀၀ ခန္႔၊ MD မ်ား၊ ေဒါက္တာဘြဲ႕ရယူရန္ ႀကိဳးစားေနသည့္ ေက်ာင္းသားမ်ားကုိလည္း လမ္းညႊန္သင္ၾကားေပးေနသူျဖစ္သည္။ ၎၏ တပည့္မ်ားထဲမွ ၄ ဦးမွာ အိႏၵိယအမ်ိဳးသားသိပၸံအကယ္ဒမီ INSA မွ ခ်ီးျမႇင့္ေသာ လူငယ္ သိပၸံပညာရွင္ဆုကုိ ရရွိထားသည္။

    ထုိ႔ျပင္ ၎မွာ ထိပ္တန္းဂ်ာနယ္မ်ာတြင္လည္း သိပၸံဆုိင္ရာ ေဆာင္းပါးမ်ားကုိ ေရးသားေနကာ တကၠသုိလ္မ်ားႏွင့္ သိပၸံဆုိင္ရာ အသင္းအဖြဲ႕ အမ်ားအျပားတြင္လည္း အဓိက တာ၀န္မ်ားကုိ ထမ္းေဆာင္ေနသည္။

    အသက္ ၆၀ အရြယ္ရွိ ဟက္စ္နာအင္မွာ အီတလီရွိ ကမၻာ့သိပၸံအကယ္ဒမီ၏ အသက္အငယ္ဆံုး အဖြဲ႕၀င္မ်ားထဲမွ တစ္ဦးလည္းျဖစ္သည္။ ထုိ႔ျပင္ ၎၏ သုေတသနျပဳမႈမ်ားအတြက္ ဂ်ာမနီရွိ  Alexander-von-Humboldt ေဖာင္ေဒးရွင္းမွ ေပးအပ္ေသာ Humboldt Research ဆုကုိ ရရွိခဲ့သည္။ ထုိ႔ျပင္ ဘာလင္ရွိ Robert Koch အသင္းမွ ေပးအပ္ေသာ ဆုကုိလည္း ရရွိထားၿပီး အိႏၵိယရွိ သိပၸံဆုိင္ရာ ဆုအားလံုးနီးပါးကုိလည္း ရရွိထားသူျဖစ္သည္။

    ဟက္စ္နာအင္ကုိ အိႏၵိယႏုိင္ငံ ဘီဟာရ္ျပည္နယ္ ဂါယာၿမိဳ႕တြင္ ၁၉၅၄ ခုႏွစ္က ေမြးဖြားခဲ့ၿပီး ဂါယာရွိ အထက္တန္းေက်ာင္တြင္ ၎၏ အထက္တန္းပညာကုိ ၿပီးဆံုးခဲ့သည္။ ထုိ႔ေနာက္ သိပၸံဘြဲ႕ (ဂုဏ္ထူးတန္း) ကုိ မာဂါဒ္ တကၠသိုလ္မွ ရရွိခဲ့ၿပီး ဂ်၀ါဟာလာလ္ေန႐ူး တကၠသုိလ္မွ ေဒါက္တာဘြဲ႕ ရရွိခဲ့သည္။ ထုိ႔ေနာက္ အေမရိကန္ႏွင့္ ကေနဒါတုိ႔ရွိ တကၠသုိလ္ႏွင့္ အသင္းအဖြဲ႕မ်ားတြင္ ႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာ တာ၀န္ထမ္းေဆာင္ခဲ့ၿပီးေနာက္ ၁၉၈၇ ခုႏွစ္တြင္ အိႏၵိယႏုိင္ငံသုိ႔ ျပန္လာခဲ့သည္။

    ref_muslimmirror

  • အစၥလာမ့္ ဒႆနိကေဗဒ ပညာရပ္ရဲ႕ ဖခင္ (သို႔) စြယ္စံုရ သိပၸံ-၀ိဇၨာ ပညာရွင္ အစ္ဗေန႔ အစ္ဟာက္ အလ္-ကင္ဒီ

    ဇူလိုင္ ၁၈ ၊ ၂၀၁၄
    M-Media
    ေလးေမာင္ စုစည္းတင္ဆက္သည္။

    အစၥလာမ့္ ဒႆနိကေဗဒပညာရပ္ရဲ႕ ဖခင္ သုိ႔မဟုတ္ စြယ္စံုရ သိပၸံ-၀ိဇၨာ ပညာရွင္ အစ္ဗေန႔ အစ္ဟာက္ အလ္-ကင္ဒီ

    တမန္ေတာ္မုဟမၼဒ္သခင္ ကြယ္လြန္ၿပီးေနာက္ပုိင္း အစၥလာမ့္အင္ပါယာႀကီး က်ယ္ျပန္႔လာတာနဲ႔ အတူ အာရပ္ေတြဟာ နယ္ပယ္စံုမွာ တုိးတက္ထြန္းကားလာခဲ့ၾကပါတယ္။ အစၥလာမ္သာသနာကုိ တင္းျပည့္က်ပ္ျပည့္လိုက္နာခဲ့ၾကတဲ့ သူတုိ႔ေတြဟာ ေလ့လာစူးစမ္းမႈေတြ သုေတသနေတြကုိလည္း ျပဳလုပ္ခဲ့ၾကၿပီး ၀ိဇၨာသိပၸံဘာသာရပ္ေတြမွာ ေတြ႕ရွိခ်က္အသစ္ေတြ၊ ေဖာ္ျမဴလာအသစ္ေတြကိုလည္း တီထြင္ဖန္တီးႏုိင္ခဲ့ၾကပါတယ္။ အဲဒီပညာရွင္ေတြထဲက အေစာဆံုးလုိ႔ေျပာရမယ့္ ေအဒီ ၈ ရာစုအစပုိင္းမွာ ေပၚေပါက္ခဲ့တဲ့ စြယ္စံုရ ေတြးေခၚပညာရွင္ ႀကီး အလ္-ကင္ဒီရဲ႕အေၾကာင္းကုိ ေဖာ္ျပလုိက္ပါတယ္။

    ငယ္ဘ၀

    Al_Kindi2 အမည္အျပည့္အစံု အဘူယူစြဖ္ ယာကြဗ္ အစ္ဗေန႔ အစ္ဟာက္ အလ္-ကင္ဒီကုိ အီရတ္ႏိုင္ငံ ကူဖာၿမိဳ႕မွာ ေအဒီ ၈၀၁ ခုႏွစ္မွာ ေမြးဖြားခဲ့ပါတယ္။ ေတာင္ပုိင္း အာေရဗ်မ်ိဳးႏြယ္ျဖစ္တဲ့ ကင္ဒဟ္ မ်ိဳးႏြယ္မွျဖစ္ၿပီး အဖိုးျဖစ္သူ အလ္-အရွ္အသ္ဟ္ အစ္ဗေန႔ ကာအစ္ကေတာ့ တမန္ေတာ္ျမတ္ မုဟမၼဒ္သခင္(ဆြ)ရဲ႕ သာ၀ကႀကီး တစ္ပါးျဖစ္ပါတယ္။ အေဖျဖစ္သူ အစ္ဟာက္ အစ္ဗေန႔ အလ္-ဆာဘာဟ္ဟာ အဘာဆစ္ခလီဖာ သံုးဦးလက္ထက္မွာ ကူဖာၿမိဳ႕ရဲ႕ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမွဴးအျဖစ္ တာ၀န္ထမ္းေဆာင္ခဲ့သူပါ။

    ကူဖာဟာ အဲဒီေခတ္က မကၠာဟ္၊ မဒီနာတုိ႔လုိ အစၥလာမ့္အေျချပဳ ၀ိဇၨာ၊ သိပၸံပညာဘာသာရပ္ေတြ ထြန္းကားတဲ့ေနရာတစ္ခုျဖစ္ၿပီး ကင္ဒီဟာ ကူဖာၿမိဳ႕ ေက်ာင္းမွာပဲ သူရဲ႕ ပညာေရးကုိ စတင္ခဲ့ပါတယ္။ ကင္ဒီရဲ႕ အေစာပုိင္းႏွစ္ေတြမွာ အာရဗီ ဘာသာစကား၊ သဒၵါ၊ ရသစာေပနဲ႔ အစၥလာမ့္ သိပၸံ ပညာရပ္ေတြကုိ ေလ့လာခဲ့ၿပီး ေနာက္ပုိင္းမွာေတာ့ အစၥလာမ္ ဘာသာတရား၊ သခ်ၤာပညာ နကၡတေဗဒပညာရပ္နဲ႔ ဒႆနိကေဗဒ ပညာရပ္ေတြကုိ အထူးျပဳ ေလ့လာခဲ့ပါတယ္။ ပါရမီရွိၿပီး ထူးခၽြန္တဲ့ ကင္ဒီဟာ သူေလ့လာတဲ့ ပညာရပ္တိုင္းကုိ လြယ္လြယ္ကူကူပဲ တတ္ေျမာက္ခဲ့ပါတယ္။

    ဘဂၢဒတ္သုိ႔

    Al-Kindiသာမန္ပညာေရး ၿပီးဆံုးခဲ့ၿပီးေနာက္ ကင္ဒီဟာ အဆင့္ျမင့္ပညာေတြ ဆက္ေလ့လာဖုိ႔ အဂၢဒတ္ၿမိဳ႕ကုိ ေျပာင္းေရႊ႕ခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီအခ်ိန္က အစၥလာမ့္အင္ပါယာကုိ ဘုရင္ ဟာရြန္ အလ္-ရရွစ္ဒ္ရဲ႕သား အလ္-မာမြန္က အုပ္ခ်ဳပ္ေနတာျဖစ္ၿပီး ဘဂၢဒတ္ဟာလည္း ႏုိင္ငံေရးအရ အခ်က္အခ်ာၾကတဲ့ ေနရာတစ္ခုပါ။ ဘုရင္ အလ္-မာမြန္ဟာ ၀ိဇၨာ သိပၸံပညာေတြကုိ အားေပးျမႇင့္တင္ေပးသူ ျဖစ္ပါတယ္။

    ကင္ဒီကုိလည္း ဘုရင္ အလ္-မာမြန္က ေထာက္ခံအာေပးခဲ့ၿပီး ဖခင္ျဖစ္သူတည္ေဆာက္ခဲ့တဲ့ မြတ္စလင္ သိပၸံပညာရွင္ေတြ စုစည္းရာ ဘုိက္ အလ္-ဟစ္ကမာ(House of Wisdom) စာၾကည့္တုိက္နဲ႔ သုေသတနစင္တာမွာ ေလ့လာမႈေတြလုပ္ဖုိ႔ ဖိတ္ေခၚခဲ့ပါတယ္။

    အဲဒီ အလ္-ဟစ္ကမာမွာ ကင္ဒီဟာ သူ႕ဘ၀ရဲ႕ အခ်ိန္ေတြနဲ႔ စြမ္းအားေတြ အားလံုးကုိ ႏွစ္ျမဳပ္ ခဲ့ၿပီး သခ်ၤာ၊ နကၡတေဗဒ၊ ဓာတုေဗဒ၊ ဂီတသီအိုရီနဲ႔ ဒႆနိကေဗဒ စတဲ့ပညာရပ္ေတြကုိ ေလ့လာ ခဲ့ကာ ထင္ရွားတဲ့ ပညာရွင္ေတြထဲက တစ္ဦးျဖစ္လာ ခဲ့ပါေတာ့တယ္။ အဲဒီ အခ်ိန္အတြင္းမွာ ကင္ဒီဟာ သူရဲ႕ အသက္ေမြး၀မ္းေၾကာင္းအတြက္ ဘဂၢဒတ္မွာရွိတဲ့ တရား႐ံုးမွာ လက္ေရးလွ ပညာရွင္အျဖစ္ လုပ္ကုိင္ခဲ့ပါတယ္။

    သုေတသနအဖြဲ႕ေခါင္းေဆာင္ ကင္ဒီ

    ဘုရင္ အလ္-မာမြန္ဟာ ကင္ဒီကုိ အလြန္ခ်စ္ခင္ အားကုိခဲ့ၿပီး ဂရိ၊ ပါရွား၊ အိႏၵိယ ဘာသာစကားေတြနဲ႔ ေရးသားထားတဲ့ ဒသႆနိက၊ သခ်ၤာပညာရပ္ေတြနဲ႔ သိပၸံဆုိင္ရာ စာအုပ္ေတြကုိ အာရဗီဘာသာစကားသုိ႔ ျပန္ဆုိဖုိ႔ တာ၀န္ေပးအပ္ခဲ့ပါတယ္။ ေနာက္ပိုင္းမွာေတာ့ ဂရိ၊ ပါရွန္နဲ႔ အိႏၵိယ ဒႆနိကပညာရပ္ေတြမွာ ပါရဂူေျမာက္ ျဖစ္လာခဲ့တဲ့ ကင္ဒီဟာ ဒီအေတြးအေခၚေတြနဲ႔ ႏႈိင္းယွဥ္ႏုိင္တဲ့ အေတြးအေခၚသစ္ေတြကုိ က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ ေလ့လာဖုိ႔ ပညာရွင္ေတြ ပါ၀င္ဖြဲ႕စည္းထားတဲ့ သုေတသနအဖြဲ႕ေခါင္းေဆာင္အျဖစ္ ခန္႔အပ္ျခင္းခံခဲ့ရပါတယ္။ သူတုိ႔အဖြဲ႕ဟာ ေရွးေဟာင္း ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ သိပၸံဆုိင္ရာ စာအုပ္စာေပအေျမာက္အမ်ားကုိ အခ်ိန္တုိတုိအတြင္းမွာ အာရဗီ ဘာသာသုိ႔ ျပန္ဆုိႏုိင္ ခဲ့ၿပီး တည္းျဖတ္မႈေတြကုိလည္း ျပဳလုပ္ခဲ့ၾကပါတယ္။ အဲဒီလုိ ဘာသာျပန္ဆုိႏုိင္ခဲ့တာ မြတ္စလင္ကမၻာ့မွာ ပထမဆံုးလည္းျဖစ္ခဲ့ပါတယ္။ သူတုိ႔ရဲ႕ေလ့လာမႈေတြကထြက္ေပၚလာတဲ့ အေတြးအေခၚေတြဟာ ေစာစာပုိင္း မြတ္စလင္ ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ သိပၸံပညာရွင္ေတြအေပၚမွာ လႊမ္းမုိးမႈအရွိဆံုး ျဖစ္လာခဲ့ပါတယ္။

    ခလီဖာ အလ္-မာမြန္ရဲ႕ အႏွစ္သက္ဆံုး ပညာရွင္ေတြထဲက တစ္ဦးျဖစ္တဲ့ ကင္ဒီဟာ ေရွးေခတ္ ဒႆနိကနဲ႔ သိပၸံပညာရပ္ရပ္ဆုိင္ရာစာအုပ္ေတြကုိ ဘာသာျပန္တာသာမက အဲဒီအခ်ိန္ကာလက ေပၚထြန္းသိရွိခဲ့တဲ့ သိပၸံပညာရပ္အားလံုးနီးပါးနဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး သုေတသနလုပ္ငန္းေတြလည္း လုပ္ခဲ့ပါေသးတယ္။ ဒါေပမယ့္ ေနာက္ပုိင္း အသစ္တက္လာတဲ့ ခလီဖာ မူတက္စ္အင္ ဘီလာဟ္ လက္ထက္မွာ ကင္ဒီဟာ ခလီဖာရဲ႕သားကုိ စာသင္ေပးဖုိ႔ ေရြးခ်ယ္ခံခဲ့ရပါတယ္။

    page_from_AlKindi_book
    First page of Al-Kindi’s Treatise on Deciphering Cryptographic Messages which was recently rediscovered in the Ottoman archives in Istanbul. This text is the first known recorded explanation of cryptanalysis based on the method of frequency analysis. Source: http://www.apprendre-en-ligne.net/crypto/ stat/index.html.
    theories_of_vision
    The well known book of David C. Lindberg on Al-Kindi’s optics: Theories of Vision from Al-Kindi to Kepler (University of Chicago Press, 1976).

    စြယ္စံုရကင္ဒီ

    ေနာက္ပုိင္းမွာေတာ့ ဘဂၢဒတ္ ဘုရင့္နန္းေတာ္က နကၡတေဗဒအဖြဲ႕ရဲ႕အႀကီးအကဲ အျဖစ္ ခန္႔အပ္ျခင္းခံခဲ့ရပါတယ္။ အဲဒီအခ်ိန္မွာ ကင္ဒီရဲ႕အသက္ဟာ ၃၂ ႏွစ္ပဲရွိပါေသးတယ္။ မွတ္ဥာဏ္အား အလြန္ေကာင္းၿပီး စြမ္းစံုက်မ္းတစ္ခုလုိ အစြမ္းထက္တဲ့ စိတ္စြမ္းအားမ်ိဳးရွိတဲ့ ကင္ဒီဟာ သခ်ၤာ၊ နကၡတေဗဒ၊ ႐ူပေဗဒ၊ ဓာတုေဗဒ၊ ဂီတ၊ အလင္းပုိင္းဆုိင္ရာ၊ ပထ၀ီ၀င္၊ ဘာသာေရး သိပၸံ၊ ေတြးေခၚေျမာ္ျမင္မႈနဲ႔ စာေပပညာရပ္ေတြ အပါအ၀င္ ဘာသာရပ္မ်ိဳးစံုကို တစ္ဖက္ကမ္းခတ္ တတ္ေျမာက္ခဲ့ပါတယ္။

    အလင္း၊ ဂီတနဲ႔ ဒႆနိကေဗဒ နယ္ပယ္ေတြမွာေတာ့ ကင္ဒီရဲ႕ ကုိယ္ပုိင္ေတြ႕ရွိခ်က္ေတြ အမ်ားဆံုးရွိခဲ့ပါတယ္။ အလင္းနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့ သမုိင္းမွာ ထိန္လင္းတဲ့ အရာ၀တၳဳက ထြက္လာတဲ့ မ်ဥ္းေျဖာင့္တစ္ေၾကာင္းရဲ႕ စည္းမ်ဥ္းဥပေဒသကုိ ကင္ဒီဟာ ပထမဆံုးအႀကိမ္ ရွင္းျပႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။ ဒီစည္းမ်ဥ္းဟာ ယေန႔ေခတ္အခါမွာ သာမန္ ဗဟုသုတ တစ္ခုသာျဖစ္ေပမယ့္ ၉ ရာစု ေခတ္ကာလျဖစ္တဲ့ အဲဒီအခ်ိန္တုန္းကေတာ့ အလင္းနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့နယ္ပယ္မွာ ဒါဟာ ထင္ရွားတဲ့ ေတြ႕ရွိခ်က္တစ္ခု ျဖစ္ခဲ့ပါတယ္။ အထူးသျဖင့္ ကင္ဒီဟာ သူရဲ႕ ေတြ႕ရွိခ်က္အတြက္ ဖေယာင္းတုိင္ကုိသံုးၿပီး လက္ေတြ႕စမ္းသပ္ျပခဲ့ႏုိင္ခဲ့ၿပီး အဲဒီစမ္းသပ္မႈကုိ “ဖေယာင္းတုိင္ စမ္းသပ္မႈ”လုိ႔ အမည္တပ္ခဲ့ပါတယ္။

    စကား၀ွက္တီထြင္သူ ကင္ဒီ

    သခ်ၤာနယ္ပယ္မွာေတာ့ ကင္ဒီဟာ အိႏၵိယ ကိန္းဂဏန္းေတြကုိ အစၥလာမ္နဲ႔ ခရစ္ယာန္ ကမၻာကုိ မိတ္ဆက္ေပးခဲ့ပါတယ္။ ေနာက္ၿပီး စာလံုးဆက္ပညာနဲ႔ စကား၀ွက္ေရးသားနည္းကုိ တီထြင္ ခဲ့သူလည္းျဖစ္ပါတယ္။ သခ်ၤာနဲ႔ ေဆးဘက္ဆုိင္ရာ ကၽြမ္းက်င္မႈကုိ အသံုးခ်ၿပီး ကင္ဒီဟာ အခ်ိဳးခ်ျခင္း နည္းလမ္းကုိ တီထြင္ခဲ့ကာ၊ ဒီနည္းလမ္းေၾကာင့္ ဆရာ၀န္ေတြဟာ ေဆးရဲ႕ ထိေရာက္မႈကုိ တုိင္းတာႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။

    ေနာက္ၿပီး ဂ်ီၾသေမထရီပညာရပ္နဲ႔ ဇီ၀ကမၼပညာရပ္ေတြမွာလည္း ကင္ဒီဟာ စားအုပ္အမ်ားအျပား ေရးသားခဲ့ၿပီး ကမၻာ့အေရွ႕နဲ႔ အေနာက္ ႏွစ္ခုစလံုးမွာ စံျပဳစရာ စာအုပ္ေတြျဖစ္လာခဲ့ပါတယ္။
    ဂီတပညာရွင္ ကင္ဒီ

    ဂီတနယ္ပယ္မွာလည္း ကင္ဒီဟာ စာအုပ္နဲ႔ က်မ္း စုစုေပါင္း ၇ အုပ္ေရးသားခဲ့ၿပီး သမုိင္းတစ္ေလွ်ာက္ အေက်ာ္ၾကားဆံုး ဂီတသီအုိရီ ပညာရွင္အျဖစ္ က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ သတ္မွတ္ျခင္းခံခဲ့ရပါတယ္။ ဂီတနဲ႔ သက္ဆုိင္တဲ့ စာအုပ္ေတြကုိ ပထမဆံုးေရးသားခဲ့တဲ့ ကင္ဒီကုိ ဂီတဆုိင္ရာ သီအုိရီနယ္ပယ္ရဲ႕ ဖခင္လုိ႔ သမုိင္းပညာရွင္မ်ားက သတ္ မွတ္ခဲ့ၾကပါတယ္။ သူရဲ႕ေရးသားမႈမွာ ကင္ဒီဟာ သံစဥ္(ရစ္သမ္)ရဲ႕ အေသးစိတ္ အဓိပၸါယ္နဲ႔ အေရးပါမႈကုိ ရွင္းျပခဲ့ၿပီး အထူးသျဖင့္ အာရပ္ဂႏၱ၀င္ဂီတဲ့မွာရွိတဲ့ ရစ္သမ္ရဲ႕ အခန္းက႑ကုိ အထူးေလးေပးခဲ့တာပါ။ သူရဲ႕ အဲဒီပညာရပ္ကုိ မြတ္စလင္ေတြဟာ ေနာက္ပုိင္း အေနာက္ကမၻာကုိ လက္ဆင့္ကမ္းေပးခဲ့ပါတယ္။

    ကမၻာေက်ာ္ခဲ့ျခင္း

    ဒႆနိကေဗဒမွာ ကင္ဒီဟာ စာအုပ္ေပါင္း ၂၀ ေက်ာ္ေရးသားခဲ့ၿပီး သူရဲ႕အဲဒီေရးသားမႈေတြက သူ႕ကုိ ကမၻာေက်ာ္ေစခဲ့တာပါ။ ဒီပညာရပ္မွာ ကင္ဒီဟာ မြတ္စလင္ကမၻာနဲ႔ အေနာက္ကမၻာမွာပါ ေက်ာ္ၾကားခဲ့ပါတယ္။ အေနာက္ကမၻာက ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ ေတြးေခၚပညာရွင္ေတြကုိပင္ သူရဲ႕ ေရးသားခ်က္ေတြက လႊမ္းမုိးခဲ့ၿပီး “အာရပ္တုိ႔ရဲ႕ ေတြးေခၚပညာရွင္” အျဖစ္ သတ္မွတ္ျခင္းခံခဲ့ရပါတယ္။ ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး သူရဲ႕အေက်ာ္ၾကားဆံုး က်မ္းကေတာ့ “Fil Falsafah al-Ula” (ဒႆနိကေဗဒ မူလဘူတက်မ္း) ျဖစ္ၿပီး အဲဒီစာအုပ္ထဲမွာ ကင္ဒီဟာ ဒႆနိကေဗဒဆုိတာ အရာ၀တၳဳေတြရဲ႕ အရင္းမူလ အသိပညာဆိုၿပီး အဓိပၸါယ္ဖြင့္ခဲ့ပါတယ္။ ေနာက္ၿပီး ဒႆနိကေဗဒရဲ႕ အေသးစိတ္ အခ်က္အလက္ေတြနဲ႔ ဒီပညာရပ္အေပၚ သူ႕ရဲ႕မွတ္ယူထားပံုေတြကုိလည္း ေရးသားခဲ့ပါေသးတယ္။

    အစၥလာမ့္ ဒႆနိကေဗဒရဲ႕ ဖခင္

    ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ပတ္သက္ၿပီး သူရဲ႕ေဆာင္ရြက္ခ်က္ေတြမွာ ဂရိေတြရဲ႕ ေရွးေဟာင္း ဒႆနိကေဗဒ ပညာရပ္ေတြကုိ ကုရ္အာန္ရဲ႕ အျမင္ေတြနဲ႔ အခ်ိဳးခ်ဖုိ႔ သူဟာ ဂရိဒႆနိကေဗဒဆုိင္ရာ အေတြးအေခၚေတြကုိ အစၥလာမ့္ရဲ႕ ႐ႈေထာင့္ကေန ေစ့ေစ့စပ္စပ္ ခြဲျခမ္းစိတ္ျဖာ ေလ့လာခဲ့ပါတယ္။ သူရဲ႕ ဒီႀကိဳးပမ္းခ်က္ဟာ ေအာင္ျမင္ခဲ့ၿပီး အစၥလာမ့္ အေျချပဳ ဒႆနိကေဗဒဆုိင္ရာ အေတြအေခၚပညာရပ္ သီးျခားေပၚထြက္လာဖုိ႔ လမ္းခင္းေပးခဲ့ပါတယ္။

    ဒႆနိကေဗဒပညာရပ္နယ္ပယ္မွာ ကင္ဒီရဲ႕ ဘာသာျပန္မႈေတြ၊ ေတြ႕ရွိခ်က္ေတြနဲ႔ ဂရိေတြရဲ႕အျမင္ကုိ အစၥလာမ့္ အေတြးအေခၚေတြနဲ႔ ေပါင္းစပ္ ဖြဲ႕စည္းထားမႈေတြဟာ ေနာက္ပုိင္း ေက်ာ္ၾကားတဲ့ ေတြးေခၚပညာရွင္ေတြျဖစ္တဲ့ အလ္ဖာရာဘီ၊ အဘူ ဘာကာ အလ္ ရာဇီ၊ အစ္ဗေန႔ဆီနာ၊ အလ္ ဂါဇာလီ၊ အစ္ဗေန႔ ဘတ္ဂ်ာ၊ အစ္ဗေန႔ တူဖုိင္လ္နဲ႔ အစ္ဗေန႔ ရြတ္ရွ္ဒ္တုိ႔ရဲ႕လက္ထက္ မုိမိုၿပီးျပည့္စံုတဲ့ အစၥလာမ့္ဒႆနိကေဗဒဆုိင္ရာ အက်ယ္တ၀င့္ေရးသားခ်က္ေတြ ေပၚထြက္လာဖုိ႔အတြက္ လမ္းဖြင့္ေပးခဲ့ျခင္းလည္းျဖစ္ပါတယ္။

    အံ့ဖြယ္စာေရးဆရာ

    စာအုပ္စာေပနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့ နယ္ပယ္က ပညာရွင္ အလ္-နဒီမ္းကေတာ့ အလ္-ကင္ဒီဟာ သူ႕ေခတ္သူ႕အခါရဲ႕ သိပၸံက႑မွာ စာအုပ္ေပါင္း ၂၄၂ အုပ္ ေရးသားခဲ့တယ္လုိ႔ ေဖာ္ျပခဲ့ပါတယ္။ အျခားသုေတသနပညာရွင္ေတြကေတာ့ ကင္ဒီဟာ စာအုပ္ေပါင္း ၂၈၀ ေရးသားခဲ့တယ္လုိ႔ဆုိပါတယ္။ ကင္ဒီရဲ႕ ေရးသားခ်က္ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားဟာ ဒီေန႔ေခတ္မွာ မက်န္ရွိေတာ့ေပမယ့္ သမုိင္းပညာရွင္ေတြကေတာ့ ကင္ဒီဟာ ႀကီးက်ယ္တဲ့ ေတြးေခၚပညာရွင္၊ စြယ္စံုရပညာရွင္နဲ႔ အေရးသြက္တဲ့ စာေရးဆရာတစ္ဦးအျဖစ္ မွတ္ယူထားၾကပါတယ္။

    ကင္ဒီရဲ႕ ေအာင္ျမင္မႈေတြဟာ ဥေရာပက ေတြးေခၚပညာရွင္ေတြအေပၚမွာ က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ လႊမ္းမုိးခဲ့ပါတယ္။ ကင္ဒီရဲ႕ စာအုပ္ေတြကုိ လက္တင္ဘာသာသုိ႔ ျပန္ဆုိၿပီးေနာက္ပုိင္းမွာေတာ့ ကင္ဒီဟာ အေနာက္ႏုိင္ငံေတြမွာ ေတြးေခၚပညာရွင္၊ အလင္းနဲ႔ပတ္သက္တဲ့ ပညာရွင္အျဖစ္ ထင္ရွားေက်ာ္ၾကားခဲ့ပါတယ္။ ကင္ဒီရဲ႕ ေပ်ာက္ဆုံးေနခဲ့တဲ့ စာအုပ္ ၂၄ အုပ္ကုိ တူရကီစာၾကည့္တုိက္တစ္ခုမွာ ၂၀ ရာစုအလယ္ပုိင္းက ျပန္ေတြ႕ခဲ့ပါတယ္။ အာရဗီဘာသာစကားနဲ႔ ေရးထားတဲ့ ဒီစာအုပ္ေတြဟာ အေရးပါဆံုးစာအုပ္ေတြလည္းျဖစ္ပါတယ္။
    အဘူယူစြဖ္ ယာကြဗ္ အစ္ဗေန႔ အစ္ဟာက္ အလ္-ကင္ဒီကုိ အေနာက္ႏုိင္ငံေတြမွာေတာ့ အလ္ကင္ဒြတ္စ္လုိ႔ သိၾကပါတယ္။ မြတ္စလင္ကမၻာမွာလည္း ကင္ဒီဟာ အစၥလာမ့္ဒႆနိကေဗဒပညာရပ္ရဲ႕ ဖခင္အျဖစ္ ထင္ရွားခဲ့ပါတယ္။

    ၀မ္းနည္းဖြယ္နိဂံုး

    ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ သိပၸံနပညာရပ္ေတြမွာ အပတ္တကုတ္ႀကိဳစားအားထုတ္ခဲ့တဲ့ ကင္ဒီဟာ အဘာစစ္ထီးနန္းကုိ ဆက္ခံခဲ့တဲ့ ေရွး႐ုိးစြဲ၀ါဒီ ခလီဖာ မူသာ၀က္ကီလ္ရဲ႕ လက္ထက္မွာေတာ့ ႏွိပ္စက္ျငႇင္းပမ္းမႈကုိ ခံခဲ့ရၿပီး ဘဂၢဒတ္နန္းေတာ္ကေန ေမာင္းထုတ္ခံခဲ့ရပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ဒူေပဒါေပခံတဲ့ ကင္ဒီဟာ ေနာက္ထပ္ ၁၀ စုႏွစ္တစ္ခုေလာက္ အသက္ရွင္ခဲ့ၿပီး ေအဒီ ၈၇၃ အသက္ ၇၂ ႏွစ္မွာ ဘဂၢဒတ္ၿမိဳ႕မွာပဲ ကြယ္လြန္ခဲ့ပါတယ္။

  • အရစၥတုိတယ္ႏွင့္ အလ္-ဖာရာဘီၿပီးေနာက္ ‘တတိယေျမာက္ ဂု႐ု’ “နီဆာရ္ အလ္-ဒင္ အလ္-တူဆီ”

    ဇန္နဝါရီ ၂၇၊ ၂၀၁၄
    M-Media
    ရွာေဖြတင္ဆက္သူ- ကိုေလး

    Al-Tusi_Nasirခါ၀ါဂ်ာ မုဟမၼဒ္ အစ္ဗေန႔ မုဟမၼဒ္ အစ္ဗေန႔ ဟာဆန္ အလ္-တူဆီ (Khawaja Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan Tusi) လုိ႔ အမည္ရတဲ့ အလ္-တူဆီကုိ သကၠရာဇ္ ၁၂၇၄ ခုႏွစ္ ေဖေဖာ္၀ါရီလ ၁၇ ရက္ေန႔မွာ တြစ္ၿမိဳ႕ (ယခု အီရန္အေရွ႕ေျမာက္ပုိင္း) မွာ ေမြးဖြားခဲ့တာပါ။ တူဆီကုိ နီဆာရ္ အလ္-ဒင္ အလ္-တူဆီ(Nasīr al-Dīn al-Tūsī)လုိ႔ လူသိမ်ားၿပီး ပါရွန္းလူမ်ိဳး မြတ္စလင္ ပညာရွင္တစ္ေယာက္ ျဖစ္ပါတယ္။ သိပၸံနဲ႔ အေတြးအေခၚ နယ္ပယ္ေတြမွာ စာအုပ္ေပါင္း မ်ားစြာေရးခဲ့တဲ့ တူဆီကုိ နကၡတၱေဗဒ ပညာရွင္၊ သခ်ၤာပညာရွင္၊ ႐ူပေဗဒ ပညာရွင္၊ အေတြးေခၚနဲ႔ ဘာသာေရး ပညာရွင္ တစ္ဦးလုိ႔လည္း မွတ္ယူႏုိင္ပါေသးတယ္။

    တူဆီဟာ သခ်ၤာ၊ ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ ဘာသာေရး၊ သိပၸံနယ္ပယ္ေတြ အတြက္ အာရဗီ၊ ပါရွန္း စတဲ့ ဘာသာစကားေတြနဲ႔ စာအုပ္ေပါင္း ၁၅၀ ေက်ာ္ေရးသားခဲ့ပါတယ္။ သူရဲ႕ ကေလာင္စြမ္းထက္မႈ၊ သူေရးသားတဲ့ စာအုပ္ေတြရဲ႕ အေရးပါမႈေၾကာင့္ တူဆီကုိ ‘လူခပ္သိမ္းရဲ႕ဆရာ’၊ ‘ေအာင္ျမင္ေသာ ပညာရွင္အာစရိ’၊ (အရစၥတုိတယ္ႏွင့္ အလ္-ဖာရာဘီၿပီးေနာက္) ‘တတိယေျမာက္ ဂု႐ု’ စသျဖင့္ ေခတ္အဆက္ဆက္ ပညာရွင္မ်ားက တင္စားေခၚေ၀ၚခဲ့ၾကပါတယ္။ ဒါ့အျပင္ တူဆီဟာ အီရန္ေျမာက္ပုိင္း မာရာဂါ (Maragha) ေဒသမွာရွိတဲ့ နကၡတၱေဗဒဆုိင္ရာမွာ ေက်ာ္ၾကားတဲ့ သုေသသနစင္တာရဲ႕ အုပ္ခ်ဳပ္သူ တစ္ေယာက္လည္းျဖစ္ပါေသးတယ္။

    တူဆီဟာ ပညာတတ္ မိသားစုက ေမြးဖြားလာတာျဖစ္ၿပီး အေဖနဲ႔ ဦးေလးျဖစ္သူတုိ႔က အစၥလာမ္ ဘာသာေရး သိပၸံနဲ႔၊  ႐ုိး႐ုိးသိပၸံ ပညာရပ္ေတြကုိ တတ္ေျမာက္လာေအာင္ တူဆီကုိ တြန္းအား ေပးခဲ့ၾကတာပါ။ တူဆီဟာ ဒႆနိကေဗဒနဲ႔ သခ်ၤာ ပညာရပ္ေတြကုိလည္း ေမြးရပ္ေျမ တြစ္ၿမိဳ႕မွာ ဆည္ပူးခဲ့ပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ သကၠရာဇ္ ၁၂၁၃ ေနာက္ပုိင္း မွာေတာ့ တူဆီဟာ နီရွာပူးရ္ၿမိဳ႕ကုိ သြားေရာက္ခဲ့ၿပီး သိပၸံ၊ ေဆးပညာနဲ႔ ဒႆနိကေဗဒ ပညာရပ္ေတြကုိ ဆက္လက္ ဆည္းပူးခဲ့ပါတယ္။ မြတ္စလင္ သိပၸံပညာရွင္ႀကီး တစ္ဦးျဖစ္တဲ့ အစ္ဗေန႔ ဆီနာရဲ႕ ေရးသားခ်က္ေတြကုိ ေလ့လာခဲ့ၿပီး ဆီနာရဲ႕ အေတြးအေခၚေတြက တူဆီကုိ လႊမ္းမုိးခဲ့တာပါ။

    တူဆီဟာ ေနာက္ပုိင္းမွာ အီရတ္ႏုိင္ငံကုိ သြားေရာက္ခဲ့ၿပီး မူဆုိးလ္ၿမိဳ႕က ဥပေဒ ပညာရွင္ တစ္ဦးျဖစ္တဲ့ ကမာလ္ အလ္-ဒင္ အစ္ဗေန႔ ယူႏြတ္စ္(Kamāl al-Dīn ibn Yūnus) ထံမွာ ဥပေဒပညာရပ္ကုိ ေလ့လာခဲ့ပါတယ္။ အစ္ဗေန႔ ယူႏြတ္စ္ဟာ ဥပေဒပညာအျပင္ နကၡတၱေဗဒနဲ႔ သခ်ၤာနယ္ပယ္ေတြမွာလည္း ေက်ာ္ၾကားတဲ့ ပါရဂူေျမာက္ ပညာရွင္ တစ္ဦးျဖစ္ပါတယ္။

    တူဆီဟာ သူရဲ႕ေလ့လာမႈေတြၿပီးဆံုးခဲ့ၿပီးေနာက္ ၁၂၃၀ရဲ႕ အေစာပုိင္းခုႏွစ္ေတြမွာေတာ့ အီရန္အေရွ႕ပုိင္းမွာရွိတဲ့ အစၥမာအီလီ(Ismā’īlī) နန္းေတာ္မွာ သူ႕ကုိ ကူညီေထာက္ပံ့ေပးႏုိင္တဲ့သူေတြနဲ႔ ေတြ႕ခဲ့ၿပီး အစၥမာအီလီ႐ံုးစုိက္ရာ အလာမြတ္(Alamūt) ကုိ ေျပာင္းေရႊ႕ခဲ့ပါတယ္။ အလာမြတ္ၿမိဳ႕ဟာ ၁၂၅၆ ခုႏွစ္မွာ မြန္ဂုိေတြ အုပ္ခ်ဳပ္မႈကုိခံခဲ့ရၿပီး တူဆီဟာလည္း မြန္ဂုိဘုရင္ ဟူလာဂူ(Hūlāgū) ရဲ႕ အႀကံေပးတစ္ေယာက္အျဖစ္ တာ၀န္ထမ္းေဆာင္ခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီေနာက္မွာေတာ့ တူဆီဟာ နန္းေတာ္ရဲ႕ နကၡတေဗဒ ပညာရွင္နဲ႔ ေအာင္ကဖ္(awqāf) လုိ႔ေခၚတဲ့ သာသနာေရး၀န္ႀကီး ျဖစ္လာပါေတာ့တယ္။ ရာထူးအသစ္နဲ႔ တူဆီဟာ နကၡတေဗဒဆုိင္ရာ သုေတသနစင္တာ တစ္ခု တည္ေဆာက္ဖုိ႔ ဟူလာဂူဘုရင္ကုိ ေတာင္းဆုိခဲ့ၿပီး၊ စင္တာေဆာက္လုပ္ေရး လုပ္ငန္းေတြကုိလည္း ကုိယ္တုိင္ကုိယ္က် ႀကီးၾကပ္ခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီစင္တာဟာ မြန္ဂုိအင္ပါယာရဲ႕ အဓိက႐ံုးစုိက္ရာ အဇာဘုိင္ဂ်န္ႏုိင္ငံ မာရာဂါ ၿမိဳ႕မွာ တည္ရွိၿပီး ၁၂၇၄ ခုႏွစ္ ကြယ္လြန္ခ်ိန္အထိ တူဆီဟာ ထုိစင္တာရဲ႕ အုပ္ခ်ဳပ္သူအျဖစ္ တာ၀န္ထမ္းေဆာင္ခဲ့ပါတယ္။

    မာရာဂါ သုေတသနစင္တာမွာ ေက်ာင္းေဆာင္နဲ႔ စာၾကည့္တုိက္တုိ႔ပါ၀င္ၿပီး ထုိေခတ္ကာလထိ ေဆာက္လုပ္ခဲ့သမွ် စင္တာမ်ားထဲမွာ ရည္မွန္းခ်က္ႀကီးမားေသာ စင္တာမ်ားထဲမွ တစ္ခုျဖစ္ကာ ကၽြမ္းက်င္မႈျပည့္၀တဲ့ သုေတသန စင္တာ လည္းျဖစ္ပါတယ္။ မာရာဂါစင္တာဟာ အစၥလာမ္ကမၻာက ေက်ာ္ၾကားေသာ၊ ပါရမီရွိေသာ ပညာရွင္မ်ား ေက်ာင္းသားမ်ားကုိ ဆြဲေဆာင္ႏုိင္ခဲ့သလုိ တ႐ုတ္ျပည္ကဲ့သုိ႔ ေ၀းလံေခါင္ဖ်ားေသာေဒသမ်ားမွ ပညာရွင္မ်ားကပင္ မာရာဂါ စင္တာသုိ႔ လာေရာက္ပညာဆည္းပူးခဲ့ၾကတာပါ။ ထုိမာရာဂါ သုေတသန စင္တာဟာ ႏွစ္ေပါင္း ၅၀ ခန္႔တည္တံ့ခဲ့ပါတယ္။

    အဲဒီစင္တာရဲ႕ စူးစမ္းေလ့လာမႈေတြ ရပ္တန္႔သြားခဲ့ေပမယ့္ မာရာဂါစင္တာက ထြက္ေပၚလာခဲ့တဲ့ သိပၸံဆုိင္ရာ အေမြအႏွစ္ေတြကေတာ့ တ႐ုတ္ျပည္နဲ႔ ဥေရာပမွာ ရာစုႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာ က်န္ရစ္ခဲ့ပါေတာ့တယ္။ အဲဒီ စင္တာကုိ လူငယ္ဘ၀က လာေရာက္လည္ပတ္ခဲ့ဖူးၿပီး အားက်ခဲ့တဲ့ သိပၸံပညာရွင္ Ulugh Beg ဟာ ေနာင္တစ္ခ်ိန္မွာ စမာကန္ သုေတသနစင္တာကုိ တည္ေထာင္ခဲ့ပါတယ္။

    ၁၆ ရာစုေႏွာင္းပုိင္းက ဒိန္းမတ္ဘုရင္ တုိင္ခ်ိဳဘရာဟီ (Tycho Brahe) တည္ေဆာက္ခဲ့တဲ့ သုေတသနစင္တာ၊ ၁၈ ရာစုမွာ မဂုိဘုရင္ ဂ်ိဳင္စင္း(Jai Singh) တည္ေဆာက္ခဲ့တဲ့ စင္တာေတြ အပါအ၀င္ မဂုိအင္ပါယာ အိႏၵိယကုိ အုပ္စုိးစဥ္အခါက ေဆာက္လုပ္ခဲ့တဲ့ စူးစမ္းေလ့လာေရးစင္တာေတြအားလံုးဟာ ေစာေစာပုိင္းရာစုႏွစ္မ်ားက အစၥလာမ္ကမၻာမွာ ေဆာက္လုပ္ခဲ့တဲ့ စင္တာေတြရဲ႕ လႊမ္းမိုးမႈေတြ ရွိခဲ့ပါတယ္။

    ၁၂၇၄ ခုႏွစ္မွာေတာ့ တူဆီဟာ သူရဲ႕ ေက်ာင္းသားတစ္စုနဲ႔အတူ မာရာဂါစင္တာကုိ စြန္ခြာခဲ့ၿပီး ဘဂၢဒတ္ကုိ ခရီးထြက္ခဲ့ပါတယ္။ တူဆီရဲ႕ ေရးသားခ်က္ေတြမွာ ကုိယ္ပုိင္ေရးသားမႈေတြ၊ ေရွးခတ္ ဂရိနဲ႔ အေစာပုိင္း အစၥလာမ့္သိပၸံဆုိင္ရာ ပညာရပ္ေတြကုိ ျပန္ေျပာင္းေရးသားခဲ့တာေတြ ပါ၀င္ခဲ့ပါတယ္။ ေရွးကေတြ႕ ရွိခ်က္ေတြကုိ ျပန္ေျပာင္းေရးသားတဲ့ အဲဒီစာအုပ္ေတြမွာလည္း တူဆီဟာ သူရဲ႕ ကုိယ္ပုိင္ရွင္းလင္းခ်က္ေတြကုိ ထပ္ျဖည့္ခဲ့ပါတယ္။ သူရဲ႕အျမင္ေတြ ထပ္ျဖည့္ထားတဲ့ အဲဒီစာအုပ္ေတြဟာ သိပၸံနဲ႔ဆုိင္တဲ့ ဘာသာရပ္ေတာ္ေတာ္ မ်ားမ်ားမွာ စံထားစရာ စာအုပ္ေတြျဖစ္ခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီစာအုပ္ေတြထဲမွာ ယူကလစ္ရဲ႕ Elements ဆုိတဲ့စာအုပ္နဲ႔၊ ေတာ္လမီ ရဲ႕ Almagest စာအုပ္ေတြ ပါ၀င္ခဲ့ၿပီး၊ အဲဒီစာအုပ္ေတြနဲ႔ ယူကလစ္ရဲ႕ အျခားစာအုပ္ေတြကုိ ဆက္စပ္ေလ့လာဖုိ႔အတြက္ က်မ္းေတြကိုလည္း ေရးသားခဲ့ပါေသးတယ္။

    A stamp issued in the republic of Azerbaijan in 2009 honoring Tusi
    ၂၀၀၉ ခုႏွစ္တြင္ အဇာဘိုင္ဂ်န္ႏိုင္ငံမွ တူဆီအား ဂုဏ္ျပဳ ထုတ္ေဝခဲ့သည့္ တံဆိပ္ေခါင္း

    သခ်ၤာနယ္ပယ္မွာေတာ့ တူဆီဟာ ယူကလစ္ရဲ႕ မ်ဥ္းၿပိဳင္ အယူအဆကုိ ဆန္းျပားတဲ့ သက္ေသျပခ်က္တစ္ခုနဲ႔ မိတ္ဆက္ေပးခဲ့ၿပီး အဲဒီ သက္ေသျပခ်က္က ယူကလစ္ရဲ႕ အဆုိနဲ႔မတူတဲ့ ဂ်ီအုိေမထရီ ပညာရပ္အသစ္ ဖြံ႕ၿဖိဳးလာဖုိ႔အတြက္ အလြန္အေရးပါခဲ့ၿပီး တ႐ုိင္ဂုိေနာ္ မက္ထရီ ပညာရပ္ကုိလည္း နကၡတၱေဗဒမွ ခြဲထြက္ေစခဲ့ကာ သီးသန္႔ဘာသာရပ္တစ္ခု ျဖစ္လာေစခဲ့ပါတယ္။ တူဆီဟာ ေလာ့ဂ်စ္စာအုပ္၊ လူ႕က်င့္၀တ္စာအုပ္နဲ႔ သိပၸံပညာရွင္ အစ္ဗေန႔ဆီနာရဲ႕အေတြးအေခၚပညာရပ္ကုိ ရွင္းလင္းျပတဲ့ ဒႆနိက စာအုပ္ေတြကုိလည္း ေရးသားခဲ့ၿပီး၊ အဲဒီစာအုပ္ေတြဟာ လူ႕ဖြဲ႕အစည္းတြင္းမွာ  အေရးပါကာ၊ လႊမ္းမုိးမႈရွိတဲ့ စာအုပ္ေတြ ျဖစ္လာခဲ့ပါတယ္။

    နကၡတၱေဗဒနဲ႔ပက္သက္ၿပီး ေရးခဲ့တဲ့စာအုပ္ေတြမွာ အလ္-တဒ္ကီရာ ဖီ အီလ္မ္ အလ္ ဟာယာ (Al-Tadhkira fī ‘ilm al-hay’a) စာအုပ္ဟာ အဓိကက်ခဲ့ပါတယ္။ ေတာ္လမီရဲ႕ နကၡတၱေဗဒအယူအဆကုိ ျပဳျပင္ေျပာင္းလဲၿပီး ေရးသားခဲ့တဲ့ ဒီစာအုပ္ဟာ အလယ္ေခတ္ အစၥလာမ့္ နကၡတၱေဗဒေလာကနဲ႔၊ ေကာ့ပါးနီးကပ္စ္လုိ ဥေရာပရဲ႕ အေစာပုိင္း ေခတ္သစ္ နကၡတၱေဗဒပညာရွင္ေတြကုိပါ လႊမ္းမုိးခဲ့ပါတယ္။ ဒါတင္မကဘဲ တူဆီဟာ လက္ေတြ႕အသံုးခ် နကၡတၱေဗဒက်မ္း၊ သီအုိရီဆုိင္ရာ နကၡတၱေဗဒက်မ္းနဲ႔ စၾကာ၀ဠာေဗဒက်မ္းေတြကုိလည္း ေရးသားခဲ့ပါေသးတယ္။ ဒါ့အျပင္ ပါရွန္း ဘာသာစကားနဲ႔လည္း နကၡတၱေဗဒနယ္ပယ္မွာ အေရးပါတဲ့ စာအုပ္တစ္အုပ္ကုိေရးသားခဲ့ၿပီး ဇစ္-အီ အစ္ခ္ဟာနီ(Zīj-i Īlkhānī)လုိ႔ အမည္ရပါတယ္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ ဒီစာအုပ္ေတြဟာ သူ႕အရင္ ထြက္ေပၚခဲ့တဲ့ စာအုပ္ေတြရဲ႕ ရွင္းလင္းခ်က္ေတြ၊ ထပ္ဆင့္ရွင္းလင္းခ်က္ေတြပါပဲ။ သူ႕ရဲ႕ ပါရွန္းဘာသာစကားနဲ႔ေရးထားတဲ့ စာအုပ္ေတြကို အာရဗီဘာသာသုိ႔ ျပန္ဆုိခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီလုိျပန္ဆုိခဲ့တဲ့အတြက္ေၾကာင့္ ေနာက္ပုိင္း အစၥလာမ့္သိပၸံေလာကရဲ႕ မ်ိဳးဆက္ေတြေပၚမွာ အမ်ားႀကီး လႊမ္းမုိးခဲ့ၿပီး၊ အခ်ိဳ႕စာအုပ္ေတြဟာ ၂၀ ရာစုအထိ အသံုး၀င္လာခဲ့ပါတယ္။

    Iranian stamp for the 700th anniversary of his death
    တူဆီ ကြယ္လြန္ျခင္း ႏွစ္ ၇၀၀ ျပည့္အထိမ္းအမွတ္ အီရန္မွ ဂုဏ္ျပဳထုတ္ေဝခဲ့သည့္ တံဆိပ္ေခါင္း

    ကမၻာၿဂိဳဟ္နဲ႔ပက္သက္တဲ့ သီအုိရီေတြမွာဆုိရင္လည္း တူဆီဟာ အီဂ်စ္ သိပၸံပညာရွင္ ေတာ္လမီရဲ႕ မဆီေလ်ာ္တဲ့ အခ်က္အလက္ေတြကုိ ျပဳျပင္ ခဲ့ပါတယ္။ အထူးျဖင့္ ေလးလံတဲ့၀တၳဳပစၥည္းေတြအတြက္ စက္၀ုိင္းပံုေရႊ႕လ်ားမႈနဲ႔ ပက္သက္ၿပီး အေျခခံစည္းမ်ဥ္း ခ်ိဳးေဖာက္မႈေတြပါပဲ။ ဒါေတြကုိ ျပင္ခ်င္တ့ဲ ရည္ရြယ္ခ်က္ေၾကာင့္ပဲ တူဆီဟာ စက္၀ုိင္းႏွစ္ခုပါ၀င္တဲ့ နကၡတေဗဒဆုိင္ရာ ပုံစံတစ္ခုကုိ တီထြင္ခဲ့ၿပီး သူထြင္ခဲ့တဲ့အဲဒီပစၥည္းကုိ သမုိင္းပညာရွင္ေတြက ‘တူဆီစံုတြဲ’ လုိ႔ေခၚပါတယ္။ စက္၀ုိင္းအႀကီး၊ အေသးႏွစ္ခုပါၿပီး သူတုိ႔ရဲ႕ tangent မ်ဥ္းေတြကုိ တစ္ထပ္တည္းက်ေနတဲ့ အဲဒီပံုစံကုိအသံုျပဳၿပီး ေတာ္လမီရဲ႕ လက္တီက်ဳဆုိင္ရာသီအုိရီေတြ၊ လနဲ႔ပက္သက္တဲ့ ပံုစံေတြကိုလည္း ျပင္ႏုိင္ခဲ့ပါတယ္။

    တူဆီဟာ ဒါနဲ႔ ပက္သက္ၿပီး သူရဲ႕ေတြ႕ရွိခ်က္ ပံုစံေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားကုိ အာရဗီဘာသာ စကားနဲ႔ ေရးသားထားတဲ့ အလ္-တက္ဒ္ကီရာ ဖီ အီလ္မ္ အလ္-ဟာယာ (Al-Tadhkira fī ‘ilm al-hay’a) က်မ္းမွာ ေဖာ္ထုတ္ထားၿပီး အဲဒီေတြ႕ရွိ ခ်က္ေတြဟာနကၡတၱေဗဒ သမုိင္းမွာ အလြန္ အေရးပါခဲ့ပါတယ္။ ဒါတင္မကေသးဘဲ သူရဲ႕ေနာက္ပုိင္းမွာ ေပၚေပါက္ခဲ့တဲ့ နကၡတေဗဒပညာရွင္ေတြနဲ႔ စၾက၀ဠာေဗဒ ပညာရွင္ေတြအေပၚမွာ တူဆီရဲ႕ ကမၻာႀကီးေရႊ႕လ်ားမႈဆုိင္ရာ ေတြ႕ရွိခ်က္ေတြဟာ လႊမ္းမုိးခဲ့ပါတယ္။

    တူဆီေရးသားခဲ့တဲ့ ၁၅၀ ေက်ာ္ေသာစာအုပ္ေတြထဲမွာ ႐ူပေဗဒ၊ ဓာတုေဗဒနဲ႔ ဇီ၀ေဗဒ စာအုပ္ေတြလည္း ပါ၀င္ခဲ့ပါေသးတယ္။ အစၥလာမ့္သမုိင္းမွာ အေက်ာ္ၾကားဆံုး သိပၸံ ပညာရွင္ေတြထဲက တစ္ဦးျဖစ္တဲ့ တူဆီဟာ သကၠရာဇ္ ၁၂၇၄ ခုႏွစ္မွာ အလ္ကာဇီမီယာ (ယခု အီရတ္ႏုိင္ငံ ဘဂၢဒတ္ၿမိဳ႕) မွာ ကြယ္လြန္ခဲ့ပါတယ္။ သူ႕ကုိဂုဏ္ျပဳတဲ့အေနနဲ႔ လေပၚက အခ်င္း ကီလုိမီတာ ၆၀ ရွိတဲ့ ခ်ိဳင့္ခြက္တစ္ခုကုိ သူ႕ရဲ႕နာမည္ျဖစ္တဲ့ နာဆီရက္ဒင္(Nasireddin)လုိ႔ အမည္ေပးထားၿပီး၊ ၁၉၇၉ ခုႏွစ္က ဆုိဗီယက္ နကၡတၱေဗဒပညာရွင္ နီကုိလုိင္း စတီပန္ႏုိဗစ္ခ်္ ခ်ာရ္ႏုိက္(Nikolai Stepanovich Chernykh) ေတြ႕ရွိခဲ့တဲ့ ၿဂိဳဟ္ငယ္ေလးတစ္ခုကုိလည္း တူဆီ ၁၀၂၆၉ (10269 Tusi) လုိ႔အမည္ေပးခဲ့ပါတယ္။

    10418324_758280350873503_5737806535240894871_n

    အီရန္ႏုိင္ငံက နည္းပညာတကၠသုိလ္တစ္ခုနဲ႔ အဇာဘုိင္ဂ်န္က စူးစမ္းေလ့လာေရးစင္တာတစ္ခုကုိလည္း တူဆီရဲ႕အမည္ေပးထားပါေသးတယ္။ ဒါတင္မေကေသးဘဲ ဂူးလ္ဂဲလ္ကလည္း တူဆီရဲ႕ ၈၁၂ ႏွစ္ေျမာက္ေမြးေန႔ က်ေရာက္တဲ့ ကာလမွာ Google ရဲ႕ အဖြင့္စာမ်က္ႏွာမွာ တူဆီရဲ႕ပံုနဲ႔ ဂုဏ္ျပဳခဲ့ေၾကာင္းပါ……….

    Ref: Muslim Heritage